Ուրուագիծ դիմանկարի համար. Փայլակ Միքայէլեան
(Երզնկա, 1904, Գրաս (Ֆրանսա1936))
Անհասկնալի գրագէտը անհասկնալի մարդն է նոյն ատեն։
Յակոբ Օշական
․․․Ինծի համար,- սա պէս կը խորհիմ, յամենայն դէպս երեւի իրաւունք ունիմ ինքզինքս «արդարացնելու»,- Փայլակ Միքայէլեանը անհասկնալի մարդոց փաղանգին կը պատկանի՝ Փարիզի տղաքի պարունակին մէջ իր երեւումով, իսկ երբ հոգեհիւծ հիւանդութեամբ կը տառապէր․․․ Եւ, նաև անհասկնալի գրող մըն է՝ իր ներքին համբերատար, ընդվզումով երբ այդ վիճակին մէջ կը գրէր, թերեւս ինքնասփոփում ապրելու համար՝ իր իսկ ետեւէն քարշ տալով չարաշուք ստուերները դէրզորեայ անապատի․․․ Բայց, փորձ մը կուզեմ ընել՝ գոնէ հասկնալ․ երբ կը գրէր․ «Օ՝, չլքել փետուր-գրիչն անզօրութեան» արդեօք ուժասպառ չէ՞ր եւ հաւատակորոյս։ Խիզախում մը։
Ի վերջոյ, երբ զորեցի «հասկնալու» պատճառներ փնտռել․․․ հետեւանքները զիս «շուրջառեցին»․․․ Շաւարշ Միսաքեանը 1933 թուականին «Արեւ, արեւ»ի տպագրութեանը նեցուկ ըլլալով,- մինչ այդ վէպը տպագրուել էր «Յառաջ»ին մէջ իբրեւ թերթօն,- արդէն իսկ խնամատարութիւնը վերաբերմունք էր ցուցաբերած առ գրողը, զոր միչ այդ քերթուածներ էր հրատարակել «Մենք»ի էջերու մէջ եւ այդ վաղահաս տարիքին չէր կրնար չփառաւորուիլ իր միակ վէպի գոյութեամբ, զոր կրնանք անվարան ըսել ինքնապատում էր իր հիւանդահիւծ օրերու մատեանը Երզնկացի որբ պատանիի, որուն թուրք ընտանիք մը որդեգրած էր ու անկէ ետք Կ․Պոլսոյ Գուլեր իր որբանոցին մէջ շրջան ապրած էր, մինչեւ Յունաստան, յետոյ Փարիզ մեկնիլը։ Ըսի՝ մեկնիլը, բայց ատիկա, այդ ընթացքը արդեօ՞ք սովորական մեկնի՞լ մ՛էր, թէ ինքնափախուստ-ինքնօտարում ինքնիրմէ եւ ի՞նչ խոկումներ ունեցած է այդ ատեն, երբ ինքն ալ չէր զգացած իր հասուննալու ընթացքի վերուվայրումները․․․
Յոյսի զգացողութիւն մը արթնցած էր իր մէջ․ զգայութիւններու կայլակները թերեւս «զգուշացրած» էին որ պէտք է հաճի աշխարհը դիտել դուրսէն ու ներսէն։ Ու ինք յառաջնորդուիլ կ՛ուզէր՝ որքան ալ ինքնորոյն քալելու դժուարութիւնները խնդրոյ առարկայ էին, եւ ինքն ալ չէր հանդուրժէր․ «Ուկէ կու գաս, յոյս։ Ինչո՞ւ կ՛առաջնորդես դարձեալ զիս գութ մուրալու։ Երկար չպիտի կրնամ գրել, արդեն գրելիք ալ չունիմ, երբ մարմինս իր բաղդադական հաւասարակշռութիւնը կորսնցնէ՝ հակառակ բոլոր ճիգերուս, հոգիս կ՛ընկճուի։ Ինչ խօսք որ վայրկեաններ կան, երբ կեանքը ճշմարիտ ցաւ մը կը դառնայ։ Բայց․․․ գոցենք այս էջը»։ /«Զուարթնոց»ի խմբագիր Հրանդ Բալուեանին գրած նամակէն/։
«Այս էջը» չէ գոցուած բնաւ, եւ գոցուելու փորձարկումներու այդպէս ալ չենթարկուեցա, վասնզի ուրիշ ընթացք մը նախասահմանուած էր Փայլակին համար։ Կը խորհիմ որ այդ ընթացքը ինքզինքս կրցայ «հարթել»՝ վերահրատարակելով «Արեւ, արեւ» վէպը /Երեւան, 2017//, փարիզեան հրատարակութենէն «անանցանելի» տարիներ յետոյ։ Եւ խորքին մէջ, որքան ալ փորձ ըրած էի յառաջաբան մը գրել՝ չյաջողեցայ, միայն «Հոգ մի ըներ, Փայլակ» փոխան նամակի խօսք մը դժուարաւ գրուեցաւ։ Կ՛ուզէի խօսիլ փարատել անոր տարակոյսները, որ ինք չէ մոռցուած, կը յիշեն զինքը․
«Սիրելի Փայլակ, արդ կայ գիրդ, ըսել կ՛ուզեմ դուն կ՛ապրիս։ Չնայած տարիներու հեռուէն անկարող ես կարդալ նամակս։ Ինծի կը թուի ու վստահ եմ, այդպէս է, անդենական շունչ մը կու գայ քեզմէ,- յորդոր մը որ վեր յայտնաբերուի նուիրումդ, զոր կեանքդ արժեցաւ։ Ու դուն չես խպնիր, երբ կ՛ըսեմ․ Փայլակը պիտի ճանչնանք, ան ի գին ամէն բանի առաւելապէս տուած է․ հիմա նէն կը կարդամ վէպդ, տեսարանները, մարդիկը եւ դուն կազմելով յետեղեռնեայ կեանքի ներքին նկարագիրը կարծես թէ նոյն ներաշխարհէն ծնած էք։ Ամէնքդ ալ՝ Ֆրանսացի, Հայ, թէ Արաբ, ապրած էք նոյն անհրապոյր, բայց խնամատար միջավայրին մէջ՝ վտարեալ, աքսորի տուայտանքներէ, ապառողջ, ապերջանիկ։ Եւ մարդոց խօսակցութիւններու ընդմէջէն տեսակ մը լռամոյն ցաւ կը ծորի, օձագալար վերյիշումներն անոնց անհանդարտ կը թողնին, երբ կը խօսին ու կը մոլորին ամէնքն ալ։ Ես գաղափար չունիմ ձեր միջավայրէն, հաւանաբար դուք ալ, բայց անտեղիտալի կերպով մը հոն կը գտնուիք, ուր բնաւ չէք երեւակայած։ Թէ հիմա ի՞նչ կը խորհիմ որ կը գրեմ սա տողերը, ես ալ չեմ գիտէր։ Քրոջմէդ ստացած նամակներէն կարօտի փաղաքուշ ցոլք մը մտածումի պէս երեւցաւ ինծի։ Ան կը գրէր ներքին ուրախութեամբ մը լեցուն, որ սփոփուիս, կ՛ազդուրուիս։ Դուն կը գրես․ «Սիրելի քոյրս, նամակս արեւուն շողերուն տակն է, լուսաշող պիտի ըլլայ իր լուսաբացը․․․ Ուժէս վեր կարծուած այս ճամբորդութիւնը յաջողութեամբ վերջացուցի․ ճշմարիտ յաղթանակ մը»։
Ու ես հաւատով մը լեցուած եմ, որ Փայլակը պիտի ճանչնանք, ան առաւելագոյնը տուած է իր կեանքի կարճ ընթացքին՝ «Յառաջ»ի, «Հայրենիք»ի, «Զուարթնօց»ի, «Մենք»ի, «Անահիտի» էջերու ընդմէջէն նաեւ Ցոլակ Զանգի գրչանունով։ Հիմա չեմ կրնար չյիշել սա տողերդ «Անդունդին»․
Ահա հասած եմ ստորոտն անդունդին․․․
Չէ, մի նայիր սարսափահար,
Ուշ է արդեն․․․
Դուն որ եղար այս ամէնուն պատճառն անգէտ,
Դուն, որ տարիր, հեռացուցիր զիս իմ անբիծ կոչումէս․․․
Իմ գերզգայ գինովութիւնս չի խաբեր․․․
Հպարտութեամբ, «մեղաւո՞ր» մը ոգեկոչէ՝ աներեւոյթ, թէ՞ փափաքած իր սէրը․ չի զգար, ու ալեկոծութիւն կ՛ապրի, վասնզի երիտասարդ մ՛է, բանաստեղծ մ՛է ու կ՛ուզէ ընղմուիլ՝ ցպռունկ զգայելու իր համար նախատեսուած կեանքն․ մինչ կեանքը չի տեւեր, որքան ալ տաք ու փրփրուն ըլլան «հեռաւորուած» վայելքները։
«Եւա, արձակուրդի բացիկներ» /Փարիզ, 1931/ քսան հատուածներէ նամականի մը գրուած երիտասարդուհիի մը կողմէ։ Որո՞ւ ուղղուած է․ անյուսութեամբ ապրողի՞ մը։ Վիճակակիրի հոգեւոր բանաձեւումների ընդմէջէն կը կայլակի՝ սիրեցեալին, թէ՞ ընթերցողին, որ թերեւս նոյն ինք սիրելին է, իր պէս անխաղաղ, անգոյ ապրած կամ շարունակաբար ապրող՝ իրականութենէն խռով անդին ու նոյն ատեն իրականութեան զոհ։
Ի՞նչ կը պատմեն անձնական օրագրէն փրցուած էջերը, ի՞նչ կը են անյուսալի յղիութեամբ ապրողի մը կեանքէն․ սիրային տեսարաններ, հոգեյոյզ պոռթկումներ․ տեսակ մը անապահովութիւն կը գուժէ երիտասարդուհիի կեանքն անորոշակիացնող, ապագայ մայրութի՞ւն, միս մինակ․․․ երեւութական մայրութիւ՞ն, երբ իր սիրահարը․․․ «Ով մեծդ, Վահագն» կը կոչուի, հայկական հեթանոս աստուածը ու կ՛ապրի անոր շնչեղ կենդանութեամբ․ «որքան գեղեցիկ ես դուն, կենսայորդ, կիսադէմքիդ չի բաւէր ամբողջ արշալոյսին շքեղութիւնը, չի բաւէր այս հորիզոններուն փառքը»։
Ընդհանրապէս, որբի ողբերգութիւն ապրած ըլլալով Փայլակ Միքայէլեանը զերծ չէ մնացած այս զգացուածութեան «սադրանքներէն»․ «Օ, որբութիւնը, նուիրականութիւնը, անմահութիւնը միսին, մարմնին» փակչած են, ինչ որ առաւելս բացայայտ կը զգացուի «Արեւ, արեւ» վէպի էջերու ընդմէջէն։ Զոհի հիմնական նկարագիրը կը կրէ հիւանդութենէն /պալարախտ/ տառապող՝ կեանքէն խաբուած ու տարագիր երիտասարդ մը․ «Բացեր եմ կուրծքս, հեռացուցեր վանդակին արգելքները։ Թոքերս արագ-արագ կ՛ուռին ու պարպուած կէտը որ սարդի ոստայնի մը պէս, բայց եւ արիւնի մազերակները թոյլ ու հիւծ կու գան թափիլ»։ Քոյրդ քեզմէ ուրիշ սպասելիք չէ ունեցած, միայն յաղթանակդ, զոր կազդուրումդ կ՛ազդարարէ, իսկ դուն մտածումով կը կազդուրուիս, չես լքած ինքզինքդ, երբեք, նոյնիսկ մահաշունչ երեսուն մէկ տարիներուդ սեմը չհատած։ Քեզմէ մնացած է մինակութիւնդ լռելեայն ապրողի․․․ Այս վէպով որ յուսատու սկիզբ մըն է անունդ վերստին յիշելու։
Անօթութիւններ, մղձաւանջներ անարգելով ապրած է Փայլակ Միքայէլեանը, բայց ով ճանչցած է զինքը, ինծի այնպէս կը թուի որ ինք իր իսկ կենսասիրութիւնը զգացած է, ան թաքցրած է իր մորթին տակ հիւանդութիւնը եւ ջանացած է աներեւոյթ դարձնել՝ այն գիտակցումով, որ «դաւաճանած» չըլլայ ինքզինքը՝ չպարտադրելով մտերիմներուն ապրիլ իր խոկումներով, տուայտանքներով․ «Չափազանս սկեպտիկ էր եւ իր կեանքին հետ կը սիրէր կատակել։ «Յառաջ»ի հետ շարունակական հաղորդակցութեան մէջ ըլլալով հանդերձ, երբ կ՛ապրէր սանաթորիումին մէջ։ Միայն վերջերս յուսահատ ու դառնացած ուզեց իր հետքը կորսնցնել, ինչպէս կը գրէր նամակով մը։ Հեռացաւ սանաթորիումէն եւ պահ մը կորսուեցաւ հետքը։ Օժտուած էր խորունկ տաղանդով մը։ Իր աւիշը գոյն ունէր ու կենդանութիւն։ Նոր գրողներուն մէջ իր ստեղծագործութեանց արժէքը կը գնահատուէր, շատերու նման չէր պարտուէր անմիջապէս։ Երկրորդ գործը կրկնութիւն չէր առաջինին։ Միշտ նոր էր, միշտ թարմ, եթէ շատերուն մեծ մասը սովոր են կրկին ծախել իրենց առաջին փայլը, Փայլակ անակնկալ ու նոր փայլատակումներով կը ներկայանար ամէն անգամ» /Շաւարշ Նարդունի/։
Շ․ Նարդունի ատենին ճանչցած ու գնահատած էր Փայլակ Միքայէլեանը, շրջան մը իր հիմնած «Չափահաս որբերու միութեան» մէջ ընդգրկած էր․․․
Մահուան գիտակցումը՝ հօր նահատակումէն ետք կանուխ ապրած,- թերեւս ընբոշխնած,- ըլլալն իսկ արդէն Փայլակ Միքայէլեանի հոգեվիճակային մտածողութեան մէջ սերմանած է որբ ըլլալու, որբի մը ճակատագորվը ապրելու կեանքի թելադիր ընթացքէն անշեղելիութիւնը․․․
Հօր մահը եւ իր հիւանդութեան բացայայտուելը կարծես նոյն ընթացքին մէջ սերտաճած են եւ ինք «կը յաւակնի» իր լքուածութիւնը համարելու ճակատագիր՝ չմոռնալով յուսահատութեան պահերուն ինքզինքնին դուրս ելլել․ «Ուրեմն ես եմ լքուածը, ես եմ միայն որբը․․․»։ Զգայնակա՞ն, թէ՞ իմացական ընդվզում մը, զայրոյթ մը, երբ հեռաւորապէս հօր հետ կը խօսի․ հաղորդակցում մը, զոր այլայլած երիտասարդի մը պոռթկումէն կու գայ․ «Հիմա ինչպէս կ՛ուզես որ հայր իմ, այս ժառանգութիւնով կը զգամ արիւնիս մէն մի կաթիլին հետ․ չըերկմտիմ ամէն բանի հանդէպ, քայլերս չըլլան վարանոտ, չըլլամ ժպիրհ արժէքներուդ ու գեղեցկութիւններուդ դիմաց կամ կարենամ ունենալ վրէժ մը անխառն ու ազնիւ»։
Ի՞նչ վրէժ նկատի ունի մեռած հօրմէն եւ արդեօք հօր հանդէպ՝ մեռած մարդու մը նկատմամբ վրիժառու՞ ըլլալ, մանաւանդ ժառանգի մը կողմէ, բայց ինչ է ժառանգած հայրը՝ «անբուժելի» ճակատագի՞ր։ Կը մնայ ․․․ հեռացումը․․․ ինքն իրմէ՝ մահուան «հոգածութեա՞մբ», թէ՞․ «երթալ, հեռանալ, հոգ չէ, թէ քաղաքին ցեխին, թէ մօտալուտ մահին փախչիլ, հեռանալ այս տեղէն։ Իսկ շքեղ վարսերով, արեւ նաուածքով դէմքը աղջկան կը խոնարհի՞։ Չոր ձեռքեր իրար կը գգուին։ Եւ մրմունջ մը յուսատու, երգ կը դառնայ, համբոյր կը ցանէ, երկնային պղպջակներ, աստղերու կենսատու պտոյտներ․ Բախտաւոր տղաք․․․>;
Վէպին վերջին էջերը սա պէս կ՛աւարտին, ինչպէս Փայլակ Միքայէլեանի կեանքը։ Եւ կարծէս թէ ինքզինք իրեն կը յուղարկաւորէ, բացայայտ կը տեսնի իրեն հրաժեշտ տուողներուն՝ մրմնջացող «շքեղ վարսերով» մէկու մը եւ այն տղաքին, զորս բախտաւոր են որ կ՛ապրին, թէ՞ ինք բախտաւորութիւն կը մաղթէ անոնց եւ Մեծարենցեան բաղձանքը «կը լսուի» իբրեւ վէպի բնաբան՝ վերջաբան․
Շողայ, շողայ, բարի արեւ հիւանդ եմ։
Արթուր Անդրանիկեան
+37494423159