Հիշողությունը «վերևից պարտադրված» չէ, այլ տեղային և կենդանի է. Աննա Մարգոլիս

«ՀայԱրտ» կենտրոնում ամփոփվեց գերմանա-հայկական «Fear-Less-Hope․ շրջանակելով ժամանակը» խորագրով արվեստի փառատոնի շրջանակում բացված բացառիկ «Մեղադրանքը՝ հայ. խորհրդային տեռորը Ցեղասպանության ստվերի ներքո» ցուցադրությունը: Ցուցահանդեսը ստեղծվել է Ֆրայբուրգի «Ցվետաևա կենտրոն»-ի նախաձեռնությամբ: Սովետական բռնաճնշումների, պետական տեռորի ուսումնասիրությունների հետևում կանգնած է ցուցադրության համադրող, արվեստագետ և հետազոտող Աննա Մարգոլիսը: Համահամադրողն է Արեն Վանյանը։ Ցուցադրությունը հիմնված է Հրանուշ Խառատյանի և Գայանե Շագոյանի՝ «Հազարաշեն» կազմակերպության հետազոտողների ուսումնասիրության վրա, ինչպես նաև Վարդան Հարությունյանի աշխատության վրա, որը նվիրված է 1953-ից հետո Հայաստանում այլախոհական և ընդհատակյա շարժումների պատմությանը («Այլախոհությունը Խորհրդային Հայաստանում»)։ Կարևոր դեր են կատարել նաև «Ֆակտում» վավերագրական կենտրոնի աշխատանքը, Տիգրան Պասկևիչյանի և Սաթենիկ Ֆարամազյանի խորհրդատվությունը: Համադրողի խոսքով՝ ցուցադրությունում ներառվել են մի քանի տեսանյութեր՝ Իշխան Մկրտչյանի մասին անիմացիոն ֆիլմը և Լեռ Կամսարի թոռնուհու հարցազրույցը։ Նաև կա հատված Տիգրան Պասկևիչանի և Սաթենիկ Ֆարամազյանի հեղինակած եզակի ֆիլմից՝ 1946 թվականի հայրենադարձության և դրան հաջորդած 1949 թվականի աքսորի մասին։ Ընդգրկված է նաև Հազարաշեն (Armenian Totalitaris) հավաքածուից բանավոր պատմություններից հատված:

Հիմնահարցի կարևորության մասին Cultural-ին պատմել է համադրող, արվեստագետ և հետազոտող Աննա Մարգոլիսը:

Ինչպե՞ս սովետական բռնաճնշումների ուսումնասիրությունը դարձավ Ձեր ստեղծագործական և գիտական աշխատանքի կենտրոնական ուղղությունը։

Չգիտեմ՝ որքանով ստեղծագործական աշխատանքի մաս է դա, բայց մանկությունից և վաղ երիտասարդությունից սա միշտ եղել է իմ հետաքրքրությունների կենտրոնում։ Ես մշտապես կարդացել եմ մեծ քանակությամբ հուշագրություններ Գուլագի, Հոլոքոստի և ավելի ուշ՝ նաև Հայոց ցեղասպանության մասին։

Գիտեմ, որ Ձեր ընտանեկան պատմությունը ձևավորել է Ձեր հետազոտողի տեսանկյունը։ Ինչպե՞ս եք համադրում անձնական փորձառությունն ու հավաքական հիշողությունը։

Այո, ակնհայտ կապ կա։ Ես մեծացել եմ մի ընտանիքում, որն այլախոհ չէր, բայց ուներ հստակ հակասովետական դիրքորոշում։ Կոմունիզմի և սովետական նախագծի նկատմամբ կասկածամիտ վերաբերմունքը կարելի է ասել՝ «մորս ծնկան մոտ» է ձևավորվել։ Իմ մեծ պապը՝ ռուս փիլիսոփա Գուստավ Շպետը, Մեծ ահաբեկչության զոհերից էր՝ ձերբակալվել, աքսորվել և ապա գնդակահարվել էր 1937 թվականին։ Սակայն մեր ընտանիքում դա երբեք գաղտնիք չի եղել: Այդ մասին խոսվում էր նույնիսկ երեխաների ներկայությամբ, նրա հիշատակը միշտ պահպանվել է, հատկապես՝ նրա դստեր՝ իմ տատի կողմից, որի հետ ապրել եմ մինչև նրա մահը՝ 2017 թվականը, երբ 100 տարեկան էր։ Նա մեծ ազդեցություն է ունեցել ինձ վրա։

Դուք աշխատել եք «Memorial International»-ում։ Ինչպե՞ս այդ փորձը ձևավորեց Ձեր մոտեցումը հիշողության և պատմության տարբեր հիմնահարցերի վերաբերյալ:

Իհարկե, ձևավորել է։ «Մեմորիալը» Ռուսաստանի ամենահին ՀԿ-ներից էր, որը զբաղվում էր բռնաճնշվածների հիշողության պահպանմամբ, սովետական անցյալի վերաիմաստավորմամբ, կրթական ծրագրերով և մարդու իրավունքներով։ Բնական էր, որ ես կներգրավվեմ այդ աշխատանքում։

Ինչո՞ւ ընտրեցիք «Մեղադրանքը՝ հայ» խորագիրը։ Ի՞նչ իմաստ է այն ընդգծում։

Դա կարող է մի փոքր սադրիչ հնչել։ Առաջին հերթին ամբողջ վերնագիրն է՝ «Մեղադրանքը՝ հայ․ խորհրդային տեռորը՝ ցեղասպանության ստվերում»։ Վերնագրի առաջին մասը իրականում վերցված է հետաքննչական գործերից մեկից։ Սակայն դա չի ենթադրում, որ խորհրդային ԳՈՒԼԱԳ-ում հայերը հետապնդվում էին կամ ճնշվում էին հենց իրենց էթնիկ պատկանելության համար, ինչպես դա տեղի էր ունեցել 1915 թվականի Ցեղասպանության ժամանակ։ Ավելին՝ ակնհայտ է, որ խորհրդային իշխանության ներքո շատ հայեր ենթարկվել են բռնաճնշումների, ինչպես ցանկացած այլ խորհրդային քաղաքացիներ։ Սակայն շատ-շատ հայեր ճնշվել են «ազգայնականության» մեղադրանքով՝ այն իմաստով, ինչպես դա ընկալում էր խորհրդային ռեժիմը։ Եվ շատ հաճախ դա ոչ թե որևէ արմատական կամ ծայրահեղ ազգայնականություն էր, այլ պարզապես հետաքրքրություն սեփական հայկական ինքնության նկատմամբ, ազգային ինքնագիտակցության առկայություն, հետաքրքրություն հայկական պատմության և այն պատմագրության նկատմամբ, որը չէր համապատասխանում պաշտոնական խորհրդային նարատիվին, ինչպես նաև հարցադրումներ Հայաստանի սահմաններից դուրս և Խորհրդային Հայաստանից դուրս ապրող հայերի վերաբերյալ, տարածքային հարցեր, Արարատ լեռը, Ցեղասպանության հիշողությունը և այլն։

Այս բոլոր թեմաները միշտ չէ, որ լիովին տաբու էին, սակայն հաստատ չէին խրախուսվում և հաճախ հանգեցնում էին հետապնդումների։ Ցեղասպանության ճնշված հիշողությունը մեծ դեր ունեցավ մինչև 1965 թվականը, երբ 50-ամյակի կապակցությամբ, այն դարձավ հիմնական խթան և կատալիզատոր Հայաստանում դիսիդենտ շարժման ձևավորման համար, ինչպես նաև տարբեր ընդհատակյա խմբերի ու կուսակցությունների առաջացման համար։

Ինչպե՞ս է ցուցադրության ընկալումը փոխվում տարբեր երկրներում։ Ի՞նչ տարբերություններ նկատեցիք Գերմանիայում և Հայաստանում:

Ֆրայբուրգում ցուցադրությունը Երևանում բացված ցուցադրության ավելի փոքր տարբերակն էր։ Ի սկզբանե ես դեմ էի պարզապես ցուցադրությունը նույնությամբ կրկնելուն, քանի որ լսարանը բոլորովին տարբեր է: Ակնհայտ է, որ հայերի պատմությունը, երբ ներկայացվում է գերմանացիներին, չի կարող նույն կերպ ներկայացվել: Իհարկե, կան որոշ մանրամասներ, պատմություններ և կենսագրություններ, որոնք գերմանացի այցելուների համար ոչինչ չեն նշանակում և կարող են նույնիսկ ծանրաբեռնող ու ավելորդ լինել։ Միևնույն ժամանակ, այնպիսի եզրույթներ, ինչպիսին է «Դաշնակ»-ը, կամ այնպիսի անձինք, ինչպիսին է Գուրգեն Մահարին, այստեղ լրացուցիչ բացատրության կարիք չունեն, ինչպես դա անհրաժեշտ էր Գերմանիայում։ Ուստի, թեև չեմ կարող ասել, որ սա բոլորովին տարբեր պատմություն էր, մենք ստիպված էինք զգալի խմբագրումներ կատարել։ Բացի այդ, տարածքն ինքնին բոլորովին տարբեր էր: Գերմանիայում մեզ հյուրընկալում էր հմայիչ մի փոքրիկ տարածք՝ Ֆրայբուրգի Kommunales Kino-ի կազմում գործող փոքր պատկերասրահը, մինչդեռ այստեղ՝ Երևանում, դա մեծ շրջանաձև տարածք է նախկին Ժամանակակից արվեստի թանգարանում, այժմ՝ «ՀայԱրտ»-ում, Մաշտոցի պողոտայում։ Երկու ցուցադրություններն էլ իրականացվել են Սարգիս Անտոնյանի՝ գրաֆիկ դիզայների, և Արսեն Կարապետյանի՝ ճարտարապետի հետ սերտ համագործակցությամբ։ Մեկ այլ տարբերությունն այն է, որ Ֆրայբուրգի ցուցադրության ընթացքում կարողացանք ցուցադրել ընդամենը 3 արտեֆակտ, մինչդեռ այստեղ մենք զգալիորեն ընդլայնել ենք ցուցադրությունը՝ ներկայացնելով 10 արտեֆակտ՝ որոշները պատճեններ, որոշները՝ բնօրինակներ, ինչպես նաև ավելացրել ենք ավելի շատ տեսանյութեր։ Անկեղծ ասած՝ այս ցուցադրությունն ինձ համար անձամբ նույնիսկ ավելի մեծ պատասխանատվություն է, քանի որ այցելուներն այստեղ ավելի տեղեկացված են թեմայի մասին և ավելի պահանջկոտ են, իսկ իմ սխալներն այստեղ ավելի դժվար է թաքցնել:

Ի՞նչն էր առանձնահատուկ հայերի նկատմամբ սովետական բռնաճնշումների մեջ։

«Նացիոնալիստ» լինելու մեղադրանքը միայն այն պատճառով, որ մարդիկ ունեն խորը հետաքրքրություն իրենց արմատների և ինքնության նկատմամբ (ինչը պատահել է նաև Խորհրդային այլ հանրապետություններում), ինչպես նաև Ցեղասպանության ստվերը, դրա հետևանքներն ու հիշողությունը, որոնք պետությունը մշտապես փորձում էր վերահսկել։

Ի՞նչ դեր ունեցավ Հայոց ցեղասպանության լռեցումը խորհրդային քաղաքականության շրջանակում։

Բավական մեծ դեր։ Խորհրդային վաղ տարիներին 1915 թվականի Ցեղասպանության զոհերը ներկայացվում էին որպես դասակարգային պայքարի զոհեր, ինչը մեկնաբանվում էր որպես միջազգային թշնամության դրսևորում։ Ծիծեռնակաբերդում հուշարձանի կառուցման թույլտվությունը համարվում է մեծ ձեռքբերում (և ինքնին մեծ գործ էր, այն, ինչ այսօր կկոչեինք քրաուդֆանդինգ)։ 1965 թվականի ցույցը որևէ կերպ հակախորհրդային հանրահավաք չէր: Մարդիկ ձգտում էին արդարության և պայքարում էին հիշողության համար խորհրդային համակարգի և օրենքի շրջանակում, սակայն այն ոգեշնչեց շատերին ավելի խորությամբ ուսումնասիրելու «ազգային» հարցերը, և բազմաթիվ շարժումներ ու խմբեր, հատկապես երիտասարդների շրջանում, ձևավորվեցին դրա ազդեցությամբ։ Հատկապես կցանկանայի նշել Ազգային միացյալ կուսակցությունը, որն առաջիններից էր, որ շատ բաց կերպով հայտարարեց իր հակախորհրդային դիրքորոշման մասին՝ անկախությունը համարելով իր գլխավոր նպատակը։ Սա շատ արմատական էր 1966 թվականի համար:

Ձեր ցուցադրության մեջ մեծ տեղ ունեն անձնական իրերը։ Կա՞ արդյոք որևէ առարկա կամ պատմություն, որը փոխել է Ձեր սեփական ընկալումը թեմայի վերաբերյալ:

Այո, անձնական իրերն իմ ամենասիրելի մասերից են ցուցադրության մեջ։ Ընդհանրապես իմ ոճին ավելի մոտ է պատմությունը ներկայացնել անձնական պատմությունների և առարկաների միջոցով, քան զուտ տեքստերի։ Ուստի շատ դժվար է առանձնացնել միայն մեկը։

Կան արտեֆակտներ, որոնցով ես հատկապես հպարտ եմ, օրինակ՝ Սիբիրում գտնված կոշիկները, որոնք պատկանել են Գուրգեն Մահարուն և աքսորից վերադարձվել են տուն։ Ես նաև ուրախ եմ, որ հնարավորություն ունեցանք խոսելու Լեռ Կամսարի մասին՝ իմ սիրելի հեղինակի՝ հրաշալի հայ սատիրիկի, որը մեծ ճանաչում ուներ Առաջին Հանրապետության տարիներին և խորհրդային վաղ շրջանում, և որը Խորհրդային ռեժիմի ու հատկապես ԳՈՒԼԱԳ-ի ամենախորաթափանց քննադատներից էր։ Նա տարիներ է անցկացրել Վորկուտայի ճամբարում, ապա՝ աքսորում՝ ներկայիս Վարդենիսի տարածքում։ Մենք ցուցադրում ենք նրա ակնոցը, ինչպես նաև ներկայացնում ենք 18 րոպեանոց վիդեո հարցազրույց նրա թոռնուհու և հրատարակչի՝ Վանուհի Թովմասյանի հետ։ Շրջանառվող մեկ այլ ցուցանմուշ է 1970-80-ականների հայ ընդհատակյա շարժման մոռացված հերոս Իշխան Մկրտչյանին պատկանող դպրոցական տետրը, որտեղ գրված էին գաղտնի կուսակցական կանոններ։ Երբ ԿԳԲ-ն խուզարկում էր նրա տունը, նա փորձել է ոչնչացնել այն, սակայն ավելի ուշ գործակալները գտել են պատռված էջերը, հավաքել դրանք ինչպես փազլ՝ ժապավենով կպցնելով, և այն պահվել է իրենց արխիվում մինչև 1990-ականները։ Այժմ այն պատկանում է քաղաքական բանտարկյալ՝ Վարդան Հարությունյանին, որն Իշխանի ընկերն է: Իշխանը մահացել է բանտում։ Վարդանի օգնությամբ Ֆրայբուրգից մեր գերմանացի գործընկերները՝ արվեստագետ Օլգա Մակարովան և պրոդյուսեր Մարգարիտա Օգուստինը, ստեղծել են կարճ անիմացիոն ֆիլմ՝ նվիրված այս պատմությանը, որը ցուցադրվում է մեր ցուցադրության մեջ։

Մենք նաև ներկայացնում ենք 1984 թվականի գաղտնի նամակ Ռաֆայել Պապայանից՝ ճամբարից ուղարկված հատուկ ծածկագրով, ինչպես նաև Արեգնազ Եղիազարյանի աղոթագիրքը։ Նա ծնվել է Վանում, հետո տեղափոխվել է Գյումրի, որտեղ նրա որդին ձերբակալվել և գնդակահարվել է որպես «ժողովրդի թշնամի», և ավելի քան տասը տարի անց նա իր թոռների հետ միասին աքսորվել է Սիբիր, որտեղ էլ մահացել է՝ հազարավոր կիլոմետրեր հեռու իր հայրենիքից։

Ցուցադրության մեջ կա նաև Սերիկ Դավթյանի՝ աքսորում պատրաստած փոքրիկ տիկնիկը, ինչպես նաև Գեորգի Խոմիզուրիի համազգեստը։ Նա հայ այլախոհական շարժման ակտիվ անդամ էր, քաղաքական բանտարկյալ, երկրաբան, հեղինակ և պատմաբան, ինչպես նաև հայկական հարցի ուժեղ պաշտպան՝ չնայած նրան, որ հայ չէր էթնիկապես։ Մենք ունենք նաև Վահրամաբերդում խորհրդային պետական տեռորի զոհերի հուշարձանի փոքրիկ մոդել, որը նախաձեռնել է տեղական համայնքը:

Ձեր կարծիքով՝ ինչու՞ Հայաստանում խորհրդային բռնաճնշումների հիշողությունը դեռ լիովին ինստիտուցիոնալացված չէ։

Իմ կարծիքով՝ դրա համար կան մի շարք պատճառներ։ Առաջինը վերոհիշյալ «ցեղասպանության ստվերն» է․ ակնհայտ է, որ 1915 թվականի ողբերգության ծավալը ստվերում է ցանկացած այլ երևույթ։ Միևնույն ժամանակ, ավելի նոր տրավմաները՝ 1988 թվականի երկրաշարժը, Սումգայիթի և Բաքվի ջարդերը, երկու Ղարաբաղյան պատերազմները և 2023 թվականի վերջնական էթնիկ զտումը, դեռևս շատ թարմ են։

Երկրորդ գործոնն այն է, որ խորհրդային շրջանը՝ որքան էլ ճնշող և արյունալի լիներ, այնուամենայնիվ դեռ ընկալվում է որպես համեմատաբար խաղաղ ժամանակաշրջան հայոց պատմության մեջ։ Արդար կլինի ասել, որ այս պնդման մեջ լիովին ճշմարտություն չկա, թեև կարելի է պնդել, որ դա ավելի շատ կախված է համեմատությունից, քան խորհրդային շրջանի իրական «օգուտներից»։ Սակայն, այո, խորհրդային տարիներին հայերը ապրում էին որոշակի «քվազի-հայկական» պետության մեջ՝ ունենալով հայերեն լեզու և որոշակի ինքնավարություն, և մենք չենք կարող պարզապես անտեսել այս փաստը։ Բացի այդ, 1991 թվականից հետո որոշ նախկին հանրապետություններ իրենց պետականաշինությունը հիմնում էին խորհրդային անցյալի, հատկապես դրա տեռորի կողմի վերաիմաստավորման վրա, մինչդեռ Հայաստանում անկախությանը անմիջապես հաջորդեց լայնածավալ պատերազմը, որը, իր հերթին, ուղեկցվում էր շրջափակմամբ և այսպես կոչված «մութ տարիներով»։ Այդ պայմաններում առաջնահերթությունը ոչ թե մտավոր ուսումնասիրություններն ու նարատիվների ձևավորումն էին, այլ պարզապես գոյատևումը թե՛ որպես նոր պետություն, թե՛ առօրյա կյանքի մակարդակում, ուստի այս թեման պարզապես օրակարգում չէր։ Մեկ այլ գործոն կարող է լինել ընդհանուր քաղաքական կախվածությունը ռուսական պետությունից, որը Խորհրդային պետության իրավահաջորդն է Հայաստանում։ Այսօր ռուսական պետությունը միտումնավոր ոչնչացնում է այդ հիշողությունն ու դրա ինստիտուտները՝ լուծարելով և քրեականացնելով «Մեմորիալ» հասարակությունը, անկախ հետազոտությունն ու ակտիվիզմը, փակելով և ոչնչացնելով նույնիսկ ԳՈՒԼԱԳ-ի թանգարանը, ինչպես նաև քանդելով այլ թանգարաններ, օրինակ՝ Պերմի ճամբարի տարածքում գտնվողը, և միևնույն ժամանակ փառաբանելով Ստալինին կամ Ձերժինսկուն։ Հայաստանում նման գործընթացներ, բարեբախտաբար, չեն ընթանում, սակայն, միևնույն է, կարող է գործոն լինել նաև «Մոսկվային չսադրելու» մտահոգությունը։ Ես չգիտեմ:

Որո՞նք են այն հիմնական հարցերը, որոնց հայ հասարակությունը դեռ պատրաստ չէ առերեսվել, սակայն պետք է առերեսվել:

Կարծում եմ՝ ես այն դիրքում չեմ, որ կարող եմ ասել հայ հասարակությանը՝ ինչ պետք է անի կամ չպետք է անի կամ առերեսվի։ Դա նաև անիմաստ է, քանի որ կան գործընթացներ, որոնք զարգանում են աստիճանաբար։ Մեր ցուցադրությունը պարզապես փոքր ներդրում է այս պատմական շրջանի ընկալման գործում, որը, հնարավոր է, ամենակարևորը չէ, բայց, միևնույն է, ունի իր նշանակությունը։

Հիշողությունը շատ կենդանի է ընտանիքներում և համայնքներում, սակայն գրեթե անտեսանելի է պետական մակարդակում։ Ես դա ձևակերպում եմ այսպես՝ հայկական պետության համար այս թեման երբեք տաբու չէ, բայց երբեք էլ առաջնահերթություն չէ։ Մենք նաև տեսնում ենք հետաքրքրության ալիքներ թեմայի նկատմամբ տարբեր սկանդալների ժամանակ, օրինակ՝ 2014 թվականին Միկոյանի հուշարձանի տեղադրման նախաձեռնությունների դեմ քննարկումներն ու ակտիվիզմը, կամ վերջերս՝ 2024 թվականին տեղի ունեցած դեպքը, երբ քաղաքապետարանը և Բրիտանական խորհուրդը նորաձևության ցուցադրություն էին կազմակերպել բռնաճնշումների զոհերի հուշարձանի տարածքում՝ Երևանի Fashion Week-ի շրջանակում։

Միևնույն ժամանակ, չնայած արդեն երկու տասնամյակ է, ինչ կա զոհերի հիշատակի պաշտոնական օր (հունիսի 14-ը՝ 1949 թվականի աքսորի օրը), և 2008 թվականին Սերժ Սարգսյանի կողմից բացվել է նաև պետական հուշարձան՝ Կասկադի վերևում, այս ամենը ամբողջությամբ դուրս է մնում պաշտոնական արարողակարգից, և այդ օրվանից ի վեր պետական կամ քաղաքային որևէ պաշտոնյա այդ հուշարձան չի այցելել և որևէ պաշտոնական ծաղիկ կամ պսակ չի ուղարկել։ Ես դա մի փոքր ամոթալի եմ համարում։ Դա նաև ցավալի է՝ հաշվի առնելով, որ շատ քչերն են դեռ կենդանի, և բացակայում է որևէ իրական աջակցություն կամ արտոնություն խորհրդային բռնաճնշումների զոհերին։ Չնայած իրավաբանորեն դրանք գոյություն ունեին դեռևս 1994 թվականի Լևոն Տեր-Պետրոսյանի ընդունած օրենքով, սակայն դա շուտով գործնականում վերացավ։ Այսպիսով՝ ես, իհարկե, չունեմ պատրաստի լուծումներ, սակայն մեր ցուցադրությունը ներառում է բաց հարցեր, որ հանրությանը առիթ կտա մտածելու․

Հայաստանի խորհրդայնացումը՝ փրկությո՞ւն, բռնակցո՞ւմ, օկուպացիա՞, թե՞ այլ բան։

Ինչպե՞ս պետք է հիշենք նրանց, ովքեր իրականացրել են բռնաճնշումներ, բայց հետագայում իրենք էլ դարձել են բռնաճնշումների զոհ։

Արդյո՞ք անհրաժեշտ էր լյուստրացիա։ Պետք է արդյոք ամբողջությամբ բացվեն ԿԳԲ-ի արխիվները և հրապարակվեն տեռոր իրականացնողների անունները։

Ինչո՞ւ են Հայաստանի Հանրապետության իշխանությունները անտեսում հունիսի 14-ի հիշատակի օրը։ Պետք է արդյոք պետությունը ապահովի արտոնություններ այն քաղաքացիների համար, որոնք ենթարկվել են բռնաճնշումների։

Արդյո՞ք մեզ անհրաժեշտ է խորհրդային բռնաճնշումների առանձին թանգարան, ինչպիսի՞ն պետք է այն լինի։

Նաև ուզում եմ ասել, որ կցանկանայի՝ մարդիկ ավելի լավ իմանան ոչ միայն խորհրդային շրջանի ողբերգական իրադարձությունները, այլև ավելի դրական և հաճախ հերոսական թեման՝ դիսիդենտ շարժումը և այն մարդկանց մասին, ովքեր մեծ զոհողություններ են արել (նվազագույնը՝ ազատություն, իսկ առավելագույնը՝ կյանք), արդարության և անկախության համար պայքարում այն ժամանակ, երբ դա չափազանց վտանգավոր էր։ Ի դեպ, մեր ցուցադրության մեջ կա նաև 1991 թվականի մի նամակ, որտեղ մարդը պատմում է այնպիսի խմբի մասին, որի անդամ էր դեռևս 1943 թվականից։

Ձեր ցուցադրությունը ներառում է ինտերակտիվ քարտեզ, որը ներկայացնում է բռնաճնշումների զոհերին նվիրված հուշարձանները։ Ի՞նչ մեթոդաբանության հիման վրա է այն ստեղծվել։

Այս քարտեզը սկզբում ստեղծվել է Անահիտ Ղարիբյանի՝ հետազոտողի կողմից, և հետագայում դրան ավելացվել են նոր տեղանքներ։ Այն իրականացվել է «Armenia Totalitaris» նախագծի շրջանակում, որը գործում է 2012 թվականից։

Ինչպե՞ս է այս քարտեզը փոխում այցելուների տարածական ընկալումը պատմության վերաբերյալ։ Արդյո՞ք այն նպաստում է հիշողության «տեղայնացմանը»։

Այս քարտեզը ցույց է տալիս, որ հիշողությունը կենդանի է, ոչ թե վերևից պարտադրված, այլ՝ որպես իրական, կենդանի տեղական հիշողություն։ Եվ թեև, ինչպես նախկինում ասացի, ցավալի է, թե ինչպես է պետությունը վերաբերվում այս հարցին, միևնույն ժամանակ հիմնական մեծ նարատիվի և «հրահանգների» բացակայությունը, թե ինչպես պետք է ընկալել այս ողբերգությունը, հանգեցնում է տարբեր տեղական մեկնաբանությունների, որոնք երբեմն գրեթե պարզունակ են, բայց միևնույն է, շատ իրական և հաճախ հուզիչ։

Ձեր նախագծում անձնական իրերը ներկայացվում են որպես հիշողության կրողներ։ Ինչպե՞ս եք տեսականորեն մեկնաբանում դրանց դերը՝ որպես «այլընտրանքային արխիվ»։

Քանի որ մենք չունենք այս թեմային նվիրված թանգարան, և պատմության թանգարանի XX դարի հատվածը դեռ չի բացվել, կարծում եմ՝ շատ կարևոր է ունենալ ինչ-որ շոշափելի բան։ Ոչ բոլորը կարող են երկար պատմական տեքստեր կարդալ, մինչդեռ այս հիշողության կրողները գրավում են բոլորին: Դրանք պատմությունը դարձնում են անձնական և մոտ։ Գոնե ինձ համար միշտ այդպես է եղել։ Զգայական ազդեցությունը ոչ պակաս կարևոր է, քան ինտելեկտուալը։ Կարծում եմ՝ ես առանձնապես չեմ փորձել որևէ բան տեսականորեն ձևակերպել:

Ինչպե՞ս են այս առարկաները հավաքվել և ընտրվել։ Կա՞ն արդյոք հատուկ էթիկական կամ նարատիվ սկզբունքներ, որոնք ուղղորդել են այս գործընթացը։

Առանձնապես ոչ: Ես դրանք հավաքել եմ այն մարդկանց ընտանիքներից, որոնց անձամբ ճանաչում էի կամ կարող էի հասնել։ Ես շատ շնորհակալ եմ այն մարդկանց, և հատկապես նրանց ժառանգներին, ովքեր ինձ տրամադրել են իրենց արտեֆակտները կամ փաստաթղթերը: Դա ինձ համար մեծ պատիվ է։ Ես դրանք դասավորել եմ որոշակի ժամանակագրական հաջորդականությամբ՝ արտացոլելու ցուցադրության երեք հիմնական թեմաները՝ բռնաճնշումները (հատկապես Լենինի և Ստալինի օրոք), բողոքները և հիշատակումներն այսօր։

Այս առարկաները հաճախ կրում են ոչ միայն պատմական, այլև զգացմունքային նշանակություն։ Ինչպե՞ս եք հավասարակշռում էմոցիոնաներն ու գիտական կողմը:

Խոսելով զգացմունքների մասին, վերջին պահին մենք իմպրովիզ արեցինք և ցուցադրության սև պատերից մեկը օգտագործեցինք որպես մի տեսակ գրատախտակ, որտեղ մարդիկ կարող են նշում թողնել՝ իրենց ընտանիքի այն անդամների համար, որոնք զոհ են դարձել խորհրդային պետական տեռորին։ Ցուցադրությունը բացվել է արդեն երկու շաբաթ, և կարող եմ ասել, որ այդ պատը գրեթե ամբողջությամբ ծածկված է։ Ցուցահանդեսում ընդգրկված է նաև Հազարաշեն (Armenian Totalitaris) հավաքածուից բանավոր պատմությունների մի հատված, ինչպես նաև Երևանի փողոցներում իրականացված փոքր ոչ պաշտոնական հարցում՝ թեմայի վերաբերյալ (այն իրականացվել է երեք դպրոցականների կողմից՝ իմ երեխաները՝ Դավիթ և Մարիամ Աղաջանյանները, և նրանց ընկերը՝ Մուշեղ Համբարձումյանը)։

Շնորհակալ եմ զրույցի համար:

Աննա Մարգոլիսը պատմական, կրթական, բարեգործական և մարդու իրավունքների պաշտպանությամբ զբաղվող «Memorial» հասարակական կազմակերպության աշխատակից է։ Կազմակերպությունը լուծարվել է Ռուսաստանի Դաշնության Գերագույն դատարանի կողմից 2022 թվականի փետրվարի 22-ին։ Նա հայտնի է իր հասարակական գործունեությամբ, Ռուսաստանում քաղաքական ռեպրեսիաների վերաբերյալ մեկնաբանություններով, ինչպես նաև Հարավային Կովկասի հակամարտությունների վերլուծությամբ։ «Memorial»-ում զբաղվել է ռեպրեսիաների զոհերի հիշատակի պահպանմամբ։ Մասնակցել է նաև քաղաքացիական հասարակության և մարդու իրավունքներին նվիրված մի շարք փորձագիտական քննարկումների։

Զրուցեց Ալմաստ Մուրադյանը