Իդեալիզմի դեկոնստրուկցիան. սերվանտեսյան պարոդիան և մետաթատերական իրոնիան Խաչիկ Չալիկյանի և Զորայր Խալափյանի դրամատուրգիայում

Հայ ժամանակակից դրամատուրգիան հաճախ է դառնում այն հարթակը, որտեղ դասական կերպարներն ու սյուժետային կաղապարները ենթարկվում են արմատական վերաիմաստավորման՝ արտացոլելով պոստմոդեռնիստական աշխարհընկալման բարդությունները։ Սերվանտեսյան «Դոն Կիխոտ»-ը, որն իր էությամբ 16-17-րդ դարերի ասպետական վեպի սուր պարոդիա էր, Խաչիկ Չալիկյանի «Ռոսինանտ» և Զորայր Խալափյանի «Ասպետն ու արքայազնը» պիեսներում վերածվում է մի նոր՝ պոստմոդեռնիստական խաղի հիմքի։ Այստեղ Դոն Կիխոտի պայքարը ոչ թե մեծարվում է որպես իդեալների հանդեպ անկոտրում հավատի դրսևորում, այլ դիտարկվում՝ որպես քննադատական և հեգնական մոտեցում հենց այդ իդեալներին։ Հայ հեղինակները չեն զարգացնում դոնկիխոտյան ոգին, այլ ընդհակառակը՝ իրոնիայի միջոցով մերկացնում են դրա անախրոնիկ բնույթը, իսկ մետապիեսի (metaplay) կառուցվածքը թույլ է տալիս արտահայտել կերպարների կախվածությունը գրական սցենարներից, ինչը կեցութային դատարկության և շինծու հերոսականության դեմիստիֆիկացիայի լավագույն միջոցն է։

Խաչիկ Չալիկյանի «Ռոսինանտ» պիեսում ասպետականության պարոդիան տեղափոխվում է կենդանական հայացքի տիրույթ՝ կենտրոնական պլան մղելով Ռոսինանտին՝ ձիուն, որն այստեղ հանդես է գալիս որպես սուր մտքով և դառը հեգնանքով օժտված դիտորդ։ Չալիկյանը կառուցում է մի տեսարան, որտեղ Ռոսինանտն ու Սանչոյի էշը, երկխոսության մեջ են մտնում՝ վերլուծելով իրենց տերերի «խենթությունները»։ Սա մետաթատերական հնարք է, որտեղ կենդանիներն ավելի գիտակից են, քան մարդիկ։ Ռոսինանտի կերպարի միջոցով հեղինակը քննադատում է իդեալիզմի կուրությունը. ձին տեսնում է կերակրատաշտը, ցեխն ու իրական ցավը, մինչդեռ Դոն Կիխոտը շարունակում է արտասանել գրքային պաթոսով լեցուն ճառեր։ Պիեսում հնչող «Մենք՝ ձիերս, ստիպված ենք կրել ձեր իդեալների ծանրությունը» միտքը լավագույնս բնորոշում է հեղինակի մոտեցումը. իդեալիզմը բեռ է, որը խեղաթյուրում է բնական կյանքը։ Չալիկյանի իրոնիան աշխատում է հակադրության վրա. Դոն Կիխոտի «վեհ» խոսքերին հաջորդում է Ռոսինանտի սթափեցնող փնչոցը կամ հեգնական մեկնաբանությունը, ինչը վերահաստատում է այն տեսակետը, որ ասպետականությունը ընդամենը գրական փոշի է իրական կենսական կարիքների համեմատ։ Հեղինակը ցույց է տալիս, որ Դոն Կիխոտը ոչ թե ազատարար է, այլ սեփական պատրանքի գերին, իսկ նրա «սխրանքները» պարզապես անհարմարություն են պատճառում շրջապատին։

Զորայր Խալափյանի «Ասպետն ու արքայազնը» պիեսում պոստմոդեռնիստական իրոնիան էլ ավելի է խտանում՝ շնորհիվ Դոն Կիխոտի և Համլետի անհավանական հանդիպման։ Արքայազնը հենց շեքսպիրյան Համլետն է, սակայն նա հանդես է գալիս ոչ թե որպես ողբերգական հերոս, այլ որպես մի կերպար, որը հոգնել է իր սեփական առաքելությունից և գրական «ճակատագրից»։ Խալափյանը վարպետորեն օգտագործում է մետապիեսի տարրերը՝ ստիպելով կերպարներին գիտակցել իրենց գրքային ծագումը։ Տեսարաններից մեկում, երբ Դոն Կիխոտը փորձում է Համլետին դրդել գործողության՝ առաջնորդվելով ասպետական պատվի կանոններով, Համլետը պատասխանում է սառը հեգնանքով՝ մերկացնելով այդ կանոնների սին լինելը։ Այստեղ քննադատության թիրախում է հայտնվում հենց իդեալիստական մաքսիմալիզմը։ Համլետի կերպարը Խալափյանի մոտ դառնում է ինտելեկտուալ իրոնիայի կրողը, որը հասկանում է, որ թե՛ իր տատանումները, թե՛ Կիխոտի խենթությունները ընդամենը հին թատերական ներկայացման մաս են։ Մետապիեսն այստեղ գործին տալիս է բազմաշերտություն. կերպարները կարծես փորձում են դուրս գալ հեղինակի կամ տեքստի իշխանությունից, բայց նորից հայտնվում են հեգնական իրավիճակներում։ Պիեսում Համլետի շուրթերով հնչող «Մենք պարզապես թանաքի հետքեր ենք հնամաշ թղթի վրա» միտքն ընդգծում է այն գաղափարը, որ իդեալները չունեն ինքնուրույն կյանք, դրանք ընդամենը կոնստրուկտներ են, որոնք քայքայվում են իրականության հետ առաջին իսկ բախումից։

Այս երկու պիեսների համատեղ դիտարկումը թույլ է տալիս եզրակացնել, որ հայ հեղինակները դոնկիխոտյան նյութի հետ աշխատելիս որդեգրել են դեկոնստրուկտիվ ռազմավարություն։ Նրանք քննադատում են ոչ թե բարին կամ գեղեցիկը, այլ այն կույր իդեալիզմը, որը հրաժարվում է տեսնել աշխարհի բազմազանությունն ու իրականությունը՝ փոխարինելով այն պատրաստի սխեմաներով։ Իրոնիան այս գործերում ոչ թե նպատակ է, այլ միջոց՝ սթափեցնելու ընթերցողին և հանդիսատեսին։ Մետապիեսի օգտագործումը հեղինակներին հնարավորություն է տվել ստեղծելու մի տարածք, որտեղ դասական հերոսները զրկվում են իրենց «սուրբ» կարգավիճակից և դառնում են մարդկային թուլությունների, սխալների և պատրանքների խտացում։

Այսպիսով, Խաչիկ Չալիկյանի և Զորայր Խալափյանի պիեսները հայ ժամանակակից դրամատուրգիայի շրջանակներում վերահաստատում են պոստմոդեռնիստական այն թեզը, որ աշխարհը ոչ թե հերոսական ճակատամարտերի դաշտ է, այլ մի մեծ թատերաբեմ, որտեղ ամենամեծ սխրանքը սեփական դերի պայմանականությունն ու իդեալների հեգնական բնույթը գիտակցելն է։ Այս ստեղծագործությունները սերվանտեսյան պարոդիան հասցնում են նոր մակարդակի՝ դարձնելով այն գոյաբանական հեգնանքի դրսևորում։

Հասմիկ Ավետիսյան