Մոտենում է COP17-ը․ ի՞նչ կապ ունեն բնիկ ժողովուրդների և տեղական համայնքների իրավունքները
Երևանը հոկտեմբերին կդառնա համաշխարհային բնապահպանական օրակարգի կարևոր հարթակ։ Հոկտեմբերի 19-30-ը Հայաստանում կանցկացվի ՄԱԿ-ի «Կենսաբազմազանության մասին» կոնվենցիայի Կողմերի 17-րդ համաժողովը՝ COP17-ը։ Բայց համաժողովի օրակարգը միայն անտառների, ջրերի կամ կենդանական աշխարհի պահպանության մասին չէ։ Դրա կարևոր ուղղություններից մեկը նաև այն մարդկանց ու համայնքների իրավունքներն են, որոնց կյանքը, մշակույթը և գիտելիքը սերտորեն կապված են բնական միջավայրի հետ։
COP-ը «Կողմերի համաժողով» (Conference of the Parties) ձևակերպման հապավումն է։ Այս դեպքում խոսքը «Կենսաբազմազանության մասին» կոնվենցիայի՝ Convention on Biological Diversity (CBD) Կողմերի համաժողովի մասին է։ Կոնվենցիան միջազգային շրջանակ է, որը վերաբերում է կենսաբազմազանության պահպանությանը, դրա բաղադրիչների կայուն օգտագործմանը և գենետիկական ռեսուրսների օգտագործումից ստացվող օգուտների արդար ու հավասար բաշխմանը։ COP17-ը նաև Կունմինգ-Մոնրեալի կենսաբազմազանության գլոբալ շրջանակի իրականացման հավաքական առաջընթացի առաջին գլոբալ վերանայման փուլն է։
Համաժողովի օրակարգում տեղ ունի նաև Կենսաբազմազանության մասին կոնվենցիայի 8(j) հոդվածի և բնիկ ժողովուրդներին ու տեղական համայնքներին վերաբերող այլ դրույթների իրականացումը։ Բայց ի՞նչ է նշանակում այս ձևակերպումը և ինչո՞ւ է այն կարևոր։ Միջազգային օրակարգում օգտագործվում է Indigenous Peoples and Local Communities՝ IPLCs ձևակերպումը։ Այստեղ կարևոր է տարբերակել երկու հասկացությունները։ Բնիկ ժողովուրդները այն ժողովուրդներն են, որոնք ունեն իրենց տարածքների, մշակույթի, ինքնության և ավանդական գիտելիքի հետ ձևավորված առանձնահատուկ պատմական կապ։ Բնիկ ժողովուրդներ կան աշխարհի տարբեր տարածաշրջաններում։ Լատինական Ամերիկայում, օրինակ, այդպիսիք են Ամազոնի տարածաշրջանի բազմաթիվ ժողովուրդներ, Անդերի կեչուա և այմարա ժողովուրդները, ինչպես նաև Մեքսիկայի և Կենտրոնական Ամերիկայի մայաների տարբեր ժողովուրդներ։ Այլ օրինակներ են Ավստրալիայի աբորիգեն ժողովուրդները, Նոր Զելանդիայի մաորիները, Արկտիկայի ինուիտները և սամիները։
Միևնույն ժամանակ, միջազգային իրավունքում բնիկ ժողովուրդների մեկ միասնական և համընդհանուր պարտադիր սահմանում չկա։ Տարբեր իրավական և միջազգային շրջանակներում դիտարկվում են մի շարք հանգամանքներ՝ ինքնանույնականացում, պատմական շարունակականություն, տվյալ տարածքի հետ կապ, առանձնահատուկ մշակութային և սոցիալական ինստիտուտների պահպանում և այլ պայմաններ։
Տեղական համայնքներ հասկացությունն ավելի լայն է։ Դրանք կարող են լինել համայնքներ, որոնք երկար ժամանակ ապրում են տվյալ տարածքում և սերտորեն կապված են դրա բնության, հողի ու բնական ռեսուրսների հետ, սակայն պարտադիր չէ, որ իրավական իմաստով համարվեն բնիկ ժողովուրդներ։ Հետևաբար այս երկու հասկացությունների նույնացումը կարող է իրավական անճշտության հանգեցնել։
Կենսաբազմազանության մասին կոնվենցիայի շրջանակում այս խմբերի նկատմամբ ուշադրությունը հատկապես կապված է ավանդական գիտելիքի հետ։ Սերունդների ընթացքում որևէ համայնքում կարող են պահպանվել տվյալ տարածքի բույսերի, կենդանիների, ջրի, հողի և բնական միջավայրի վերաբերյալ գիտելիքներ, որոնք կարող են նշանակություն ունենալ կենսաբազմազանության պահպանության և կայուն օգտագործման համար։ Կոնվենցիայի 8(j) հոդվածը վերաբերում է բնիկ ժողովուրդների և տեղական համայնքների ավանդական գիտելիքին, նորարարություններին և գործելակերպերին։ Դրանց նկատմամբ հարգանքը, պահպանումը և դրանց կրողների մասնակցությունը Կոնվենցիայի շրջանակում առանձին ուշադրության են արժանանում։ Այս ուղղությունը 2024 թվականին ավելի հստակ ինստիտուցիոնալ ձևավորում ստացավ․ COP16-ի որոշմամբ ստեղծվեց 8(j) հոդվածին և բնիկ ժողովուրդներին ու տեղական համայնքներին վերաբերող այլ դրույթներին նվիրված մշտական օժանդակ մարմին՝ SB8J։
Այսինքն՝ հարցը միայն բնությունը պահպանելը չէ։ Կարևոր է նաև հասկանալ՝ ովքե՞ր են տվյալ բնության մասին գիտելիքի կրողները, ինչպե՞ս է այդ գիտելիքը պահպանվում և ինչպե՞ս կարող են համայնքները մասնակցել իրենց և իրենց բնական միջավայրին վերաբերող որոշումների կայացմանը։
Հայաստանի համար այս քննարկումն ունի նաև զգայուն իրավական համատեքստ։ Սեպտեմբերի 26-ին Երևանում անցկացված՝ բնիկ ժողովուրդների և տեղական համայնքների իրավունքներին նվիրված աշխատաժողովում հենց COP17-ի այս թեմաների լուսաբանման իրավական ճշգրտությունն էր դիտարկվում նաև Լեռնային Ղարաբաղի համատեքստում։ Աշխատաժողովում Կլաուդիա Իտուարտե-Լիման՝ Շվեդիայի Ռաուլ Վալենբերգի անվան մարդու իրավունքների և հումանիտար իրավունքի ինստիտուտից, ներկայացրեց բնիկ ժողովուրդների և տեղական համայնքների իրավունքները, հիմնական հասկացություններն ու իրավական կարգավորումները՝ Կենսաբազմազանության մասին կոնվենցիայի շրջանակում։ ԵՊՀ դասախոս և «Միջազգային դատարաններ և արբիտրաժ» մագիստրոսական ծրագրի ղեկավար Եղիշե Կիրակոսյանը ներկայացրեց Կոնվենցիայի կիրառությանն առնչվող իրավական հարցերը և Լեռնային Ղարաբաղի համատեքստը։
Ինչո՞ւ է այստեղ բնապահպանական հարցը կարևոր։ Լեռնային Ղարաբաղի հայ բնակչության տեղահանությունից հետո տարածաշրջանի բնական միջավայրի վերաբերյալ հարցերը չեն վերացել։ Դրանք ներառում են ջրային ռեսուրսների, անտառների, հողերի, բնական էկոհամակարգերի և կենսաբազմազանության վիճակը, ինչպես նաև հնարավոր փոփոխությունների կամ վնասների փաստագրումը։
Միջազգային իրավական գործընթացներում Լեռնային Ղարաբաղի և հարակից տարածքների վերաբերյալ բարձրացվել են նաև անտառների, ջրային ենթակառուցվածքների, գյուղատնտեսական հողերի, հողի և ջրի որակի, հանքարդյունաբերության ու ջրային ռեսուրսների հետ կապված բնապահպանական հարցեր։ 2024 թվականի նոյեմբերի 12-ի վճռով Միջազգային դատարանը, սակայն, գտավ, որ Ադրբեջանի ներկայացրած այդ բնապահպանական պահանջները տվյալ գործի՝ Ռասայական խտրականության բոլոր ձևերի վերացման մասին միջազգային կոնվենցիայի շրջանակում իր առարկայական իրավազորությունից դուրս են։ Այս եզրակացությունը վերաբերում էր դատարանի իրավազորությանը և ինքնին բնապահպանական վնասի առկայության կամ բացակայության վերջնական գնահատական չէր։ Սա նշանակում է, որ անհրաժեշտ է տարբերակել բնապահպանական խնդիրների փաստական ուսումնասիրությունն ու դրանց իրավական գնահատումը։ Տարածաշրջանի բնական միջավայրի ներկա վիճակի, հնարավոր փոփոխությունների և վնասների փաստագրումը կարող է կարևոր լինել հետագա իրավական և բնապահպանական ուսումնասիրությունների համար։
Այստեղ կարևոր է նաև Լեռնային Ղարաբաղի հայ բնակչության «բնիկության» հարցը։ Այն պետք չէ ներկայացնել որպես արդեն հաստատված միջազգային իրավական կարգավիճակ։ Հարցն այն է՝ արդյո՞ք այդ բնակչության նկատմամբ կիրառելի են բնիկ ժողովուրդների համար միջազգային իրավական շրջանակներում օգտագործվող չափանիշները։ Դրա համար պետք է առանձին ուսումնասիրել ինքնանույնականացումը, պատմական շարունակականությունը, տարածքի և բնական միջավայրի հետ կապը, մշակութային և սոցիալական առանձնահատկությունները և այլ իրավական հանգամանքներ։ Եթե նման իրավական ուսումնասիրությամբ հիմնավորվի բնիկ ժողովուրդների չափանիշների կիրառելիությունը, ապա բնապահպանական հարցը կարող է ստանալ նաև լրացուցիչ իրավունքային նշանակություն։ Այդ դեպքում կարևոր կլինեն ոչ միայն բնական միջավայրի հնարավոր վնասների փաստագրումն ու գնահատումը, այլև համայնքի՝ իր ավանդական տարածքի, բնական ռեսուրսների, ավանդական գիտելիքի և իրեն վերաբերող բնապահպանական որոշումների կայացման գործընթացների հետ կապը։
Միջազգային դատարանը 2023 թվականի նոյեմբերի 17-ի որոշմամբ, իր հերթին, ժամանակավոր միջոցների շրջանակում արձանագրել էր, որ Ադրբեջանը պետք է ապահովի 2023 թվականի սեպտեմբերի 19-ից հետո Լեռնային Ղարաբաղից հեռացած և վերադառնալ ցանկացող անձանց անվտանգ, անարգել և արագ վերադարձի հնարավորությունը։ Սա առանձին իրավական հարց է և չպետք է նույնացվի բնիկ ժողովրդի կարգավիճակի հետ։
Այսպիսով, Լեռնային Ղարաբաղի համատեքստում երեք հարց պետք է տարբերակել, թեև դրանք կարող են հատվել։ Առաջինը՝ ինչ վիճակում է տարածաշրջանի բնական միջավայրը և ինչ բնապահպանական փոփոխություններ կամ վնասներ են տեղի ունեցել։ Երկրորդը՝ ինչ իրավունքներ ունեն տեղահանված մարդիկ։ Երրորդը՝ արդյոք տվյալ բնակչության նկատմամբ կիրառելի են բնիկ ժողովուրդների միջազգային իրավական չափանիշները և, եթե այո, ինչ լրացուցիչ իրավունքներ կարող են դրանից բխել։
COP17-ի շրջանակում այս թեման կարևոր է հենց այդ պատճառով․ կենսաբազմազանության պահպանության հարցը դուրս է գալիս միայն բնության մասին խոսակցության շրջանակից և առնչվում է նաև մարդկանց, համայնքների գիտելիքին, մասնակցությանը, մշակութային ժառանգությանը և բնական միջավայրի հետ նրանց կապին։ Երևանում անցկացվող COP17-ը, հետևաբար, Հայաստանի համար ոչ միայն միջազգային բնապահպանական մեծ միջոցառում է, այլև հնարավորություն՝ ավելի հստակ քննարկելու, թե ինչպես են կենսաբազմազանության, մարդու իրավունքների, համայնքային մասնակցության և բնապահպանական իրավունքի հարցերը հատվում Հայաստանի համար զգայուն և կոնկրետ իրավիճակների հետ։
Ալմաստ Մուրադյան
