ԺԱՄԱՆԱԿԻ ԳՐԱԿԱՆ ՄԻՏՈՒՄՆԵՐԻ ԴՐՍԵՎՈՐՈՒՄԸ ՎԱՀԱԳՆ ԳՐԻԳՈՐՅԱՆԻ 70-ԱԿԱՆ ԹՎԱԿԱՆՆԵՐԻ ԱՐՁԱԿ ԳՈՐԾԵՐՈՒՄ

Ստեղծվել է՝ Երեքշաբթի, 29 Դեկտեմբեր 2015 Հեղինակ՝ cultural
    Արուսիկ Գրիգորյան

  («Տեղատվություն», «Թագավորի փոքր որդին», «Կարմիր ձյունը»)

    Ինչպես ժամանակը, այնպես էլ ժամանակի մեջ ձգվող յուրաքանչյուր համակարգ (նկատի ունենք բոլոր ձևերը) տևական է, չընդհատվող: Որոշակի սկզբի և որոշակի ավարտի ընկալումը ժամանակի նեղ հատույթում գտնվելու ցուցիչն է. ժամանակային հոսքից վեր նույն ժամանակի դիտարկումը պայմանական սկզբի ու վերջի մերժումն է, վերափոխման օրենքի հաստատումը:
    Գրական ընթացքը ևս տևողություն է, ժամանակ, շարժում` չսպառվող, միայն իր նեղ ենթաժամանակային հատույթներում այլաձևվող, մշտապես նոր կերպեր ընդունող: Գրական հոսքի տվյալ էտապում «նոր կերպ»-ը, այսպիսով, համակարգ է` գրական և արտագրական փոխպայմանավորումները միաժամանակորեն համատեղող, տվյալ էտապից դուրս` հակահամակարգ` նախորդը ստվերել, գուցե և ոչնչացնել փորձող և ստվերման ու ոչնչացման ենթակա:
    Համաշխարհային գրական պրոցեսի (առհասարակ մշակութային պրոցեսի) 20-րդ դարի երկրորդ կեսի ընթացքը, մասնավորապես 60-70-ական թվականների ալիքը ամենաշեշտված գրական «հակահամակարգային» համակարգն է` հակահամակարգային՝ իր գաղափարական և արտահայտման ձևի կտրվածքով ավանդականի, ընդունվածի ֆոնի վրա, համակարգային՝ իր ներ և արտահամակարգային կերպերի ուղղորդվածությամբ: Ի տարբերություն համաշխարհային գրական գործընթացի ծավալման դինամիզմի, հիշատակված շարժի բուռն վերելքների և վայրէջքների, ներքին հակասող տատանողականության, արձագանքման համարժեքության կամ վերջինիս բացակայության` հայկական իրականությունում գրական պրոցեսը ժամանակային դիտանկյունից համարժեք, իսկ մեթոդական տեսանկյունից կողմնորոշված չէր (այսպես, առաջինը ընդհանրանում, միավորվում է «պոստմոդեռնիզմ»-ի առանցքի շուրջ, երկրորդի պարագայում որոշակի միավորող մեթոդ չկար, առկա և նոր ինտեգրվող գրական միտումները (մոդեռնիստական առանձին տարրեր) տարածվում էին անհամաչափորեն, անհատական դրսևորման շրջանակներում): Աշխարհաքաղաքական հանգամանքներով պայմանավորված (նկատենք` ԽՍՀՄ տարածքում 60-70-ական թթ. ընդունված արգելքներն ու սահմանափակումները անհամեմատ մեղմացան)` hամաշխարհային գրական պրոցեսին արժևորման հակասականությամբ չզիջող մշակութային ալիքման այսօրինակ արտահայտությունը գրական կյանքի ակտիվացման ազդակ դարձավ (բավական է նույնիսկ հիշել մամուլում ծավալված գրական բանավեճերը):
    Հիշյալ ժամանակի գրական շղթան ձևավորող օղակներից մեկն էլ պետք է համարել Վահագն Գրիգորյանին, ում երկերը նույն ժամանակահատվածի իրականության արձագանքը դարձան` ներբովանդակային դիտանկյունից ոչ միայն մարդկային, այլև տարածական և տարածության հետ ասոցացված, նրան կառչած գոյերի (լայն առումով) տեղատվությունը, քայքայումը վերարտադրող, արտահայտման դիտանկյունից աստիճանավորվող, միմյանցից տարբեր, սակայն միմյանց մեջ շարունակվող, արձագանքման դիտանկյունից ոչ միանշանակ, հակասական:
    Անդրադառնալով ուսումնասիրության շրջանակներում արծարծվող խնդրին, այն է` խորագրի հարցադրմանը, անհրաժեշտ է նշել, որ ի տարբերություն 60-ական թթ. երկերի` հեղինակի 70-ական թվականների մեր ուսումնասիրած գործերը` «Թագավորի փոքր որդին», «Կարմիր ձյունը», «Տեղատվություն», աչքի են ընկնում կա՛մ առանձին մոդեռնիստական տարրերի կիրառմամբ, կա՛մ ամբողջական երկի հիմքում մոդեռնիստական որոշակի ուղղությունների առանցքային տեսությունների ամփոփմամբ (այսպես՝ գաղափարակրության տեսանկյունից զարգացումը հարում է աբսուրդին, վերջնարդյունքը՝ էքզիստենցիալիզմին կամ վերջինիս հաղթահարմանը): Ուստի այդ երկերի շերտադիտարկումը կկատարենք՝ առաջնորդվելով մոդեռնիստական սկզբունքների զուգահեռման և տեղական գրական դաշտում նկատվող գրական միտումների, խնդիրների առանձնացման կարևորմամբ:

1.    Հերոսի խնդիրը
(Օտարված հերոս)
    Մարդկային քաղաքակրթության շարունակականությանը սպառնացող համաշխարհային իրադարձությունների (պատերազմներ, ատոմային ռմբակոծություններ ևն) հորձանուտում ոչնչացման վտանգը զգացող, օտարացող և ամայացող մարդը դարձավ մոդեռնիստական գրականության, մասնավորապես էքզիստենցիալիզմի կենտրոնը: Օտարվող հերոսը կենտրոնն է նաև տարածական այլ հարթությունում շատ ավելի ուշ ստեղծված և վերոհիշյալ գրական ուղղության գաղափարական առանցքը որդեգրած վեպի` «Տեղատվության»:
    Շրջապատող երևույթների նկատմամբ հակազդեցությունը կորցրած, ձանձրույթից (նկատենք` ձանձրույթը, ինչպես Մ. Ունամունոյի «Մառախուղը» երկում, այնպես էլ «Տեղատվություն»-ում պայմանավորող սկզբի իմաստային և գործառույթային նշանակության նույնականացմանն է միտված)[1] հոգևոր տեղատվություն ապրող, երկատված անձը (Գևորգ Գևորգյան) օտարվում է հասարակությունից վերջինիս սահմանած լինելիության, կեցության և մտածողության կերպերին չհամապատասխանելու պատճառով: Միևնույն ժամանակ հասարակությունն էլ լքում է անձին` չհանդուրժելով տարբերակվածություն և հայտարարելով դատարկություն անձի փոխարեն: Անհամապատասխանության ճեղքը մասնատում է ենթադրելի միասնությունը՝ անհատին և հասարակությանը՝ հավասարարժեք դարձնելով երկուստեք օտարումը և մահը, անտեսանելի գոյությունը և չգոյությունը: Վերջինս` որպես արդյունքային կարգավիճակ, հավերժական շրջապտույտի օղակ է. դադարեցնել շրջապտույտը նշանակում է մերժել հոգևոր վերածնությունը, իսկ ժխտել վերածնությունը նշանակում է հայտնվել մահվան շրջապտույտում. զուգահեռվող հարթությունները չհատվող են, միջանկյալ գոտու բացակայությունը` աքսիոմ:

2.    Նեոմիֆոլոգիական շերտ
    Ի տարբերություն «Կարմիր ձյունը» վիպակի, որտեղ միֆական շերտը վերարտադրվում է հեքիաթալեգենդային պատմությունների ուղղակի ներկայացմամբ (կրծքին խրված ասեղի և սատանայի, գերեզմանում գտնված շան պատմությունները ևն), «Տեղատվություն» վեպում ակնհայտ է նեոմիֆոլոգիական շերտի առկայությունը: Հին հունական պրոմեթևսյան առասպելը վեպում դեկոնստրուկցիայի է ենթարկվում, ապա վերակառուցվում` գաղափարական նոր հղումներ, վերաարժևորման նոր տարբերակներ մատնանշելով (արծիվը կտցահարում է լյարդը ոչ որպես պատիժ. այստեղ կտցահարումը «վերակենդանացմանը» նպաստող գործոնի նշանակություն է ձեռք բերում): Պետք է նկատենք՝ նշված առանձնահատկությամբ Վահագն Գրիգորյանի «Տեղատվություն» վեպը իր ժամանակի երկերի շարքում բացառիկ նշանակություն և կարևորություն է ստանում, քանզի, ըստ էության, նեոմիֆոլոգիզմը հայ իրականութան մեջ ավելի ուշ դրսևորված անկախության շրջանի երկերի հիմնական տարբերակիչ-բնորոշիչն է:

3.    Տեքստի ձևակառուցվածքային կողմ
  •  Քրոնոտոպային խախտումներ
    Եթե «Թագավորի փոքր որդին», «Կարմիր ձյունը» վիպակներում ժամանակատարածային ընդգրկումները հաջորդաբար հերթագայում են ըստ համապատասխան զարգացման, ապա «Տեղատվություն» վեպում ժամանակը և տարածությունը խախտում են տրամաբանական հաջորդականությունը, այսպես՝ գոյության արտաքին ձևաչափին համապատասխանող չգոյությանը հաջորդում են վերջինիս պարզաբանման քրոնոտոպային իրացումները:
  •   «Ես»-ի մուտքը գրական երկ
  60-70-ական թվականների գրական երկերում թերևս օրինաչափության վերածված ամենահամարձակ փոփոխությունը առաջին դեմքի մուտքն էր ստեղծագործության տիրույթ, որով երկում և երկից դուրս՝ ընթերցողի գիտակցության մեջ, շարունակվող հեղինակ/հեղինակ-կերպար/կերպար և ընթերցող հարաբերումը հաղթահարում է հեռացվածության խոչընդոտը, սառը օբյեկտիվության պատնեշը:
  •   Հեղինակը` ներտեքստային կերպար
    «Տեղատվություն» վեպում հեղինակը դիմում է բավականին յուրօրինակ հնարքի` սեփական անձը տեղափոխում է տեքստային տիրույթ` միաժամանակ գործելով, առնչվելով մյուս կերպարներին այդ նույն տիրույթի արտատիրույթային դաշտում (նշված գրական հնարքը իրացման նույնականությամբ է կիրառված նաև Ունամունոյի հայտնի վեպում): Հեղինակի և հերոսի հարաբերությունների ավանդական ընկալումը, ինչպես հայտնի է, վերափոխվում է 20-րդ դարում` եթե հեղինակը վերածվում է գործող հերոսի, կամ ինքն է միակ հերոսը` տեքստային իրողությունը իր սուբյեկտիվության տեսանկյունից ներկայացնող, ապա ավելի ուշ հեղինակն առհասարակ «մահանում է» (հիշենք Բարտին):
  •  Հերոսների գրավոր կարծիքը` վեպի գլուխ
    Հերոս-հեղինակ հարաբերությունների յուրօրինակության դրսևորում է նաև հերոսի կարծիք-դիտողությունը, այլ կերպ ասած` հերոսների անունից հնչեցրած հեղինակային անձի տարբերակված ես-երի խոսքը վեպի առանձին գլուխների վերածելը:
  • Պատումային շարունակականություն
  Մոդեռնիստական և հատկապես պոստմոդեռնիստական գրական տեքստի ձևաբովանդակային հիմնական առանձնահատկություն պետք է համարել այդ նույն տեքստի՝ տարբերակի վերափոխվելը: Այսօրինակ գրական երկը հաղթահարում է տեքստի դասական կառույցը՝ վերածվելով արտաքին դիտանկյունից անավարտ, ներքին դիտանկյունից տեսակետային-տարբերակային ձևակառուցվածքի, այլ կերպ ասած՝ այն կերպափոխվում է կեռնեխին նայելու 14-րդ եղանակի[2]: Վահագն Գրիգորյանի հիշատակված երկերը (ըստ էության մյուս երկերն էլ` անկախ ծավալից) ևս աչքի են ընկնում վերոնշված հատկանիշի՝ ձևաբովանդակային հստակ ավարտունության բացակայությամբ: Ինչպես մաթևոսյանական կերպարները և պատումները, որոնք «շրջագայում են», փոխլրացնում միմյանց հաճախ նույնիսկ տարածման նշված շրջանակից դուրս, ամբողջացնում ինֆորմացիան և այսպիսով որոշակիանում որպես մեկ ընդհանուր, լայն պատում, այնպես էլ գրիգորյանական երկերը ներկայանում են որպես մեկ ամբողջական պատումի շարունակական մասնահատվածներ:

4.    Քրոնոտոպի քայքայում
  •   Իդիլիկ քրոնոտոպի քայքայում
    Հիշատակված երկերում լայն առումով քայքայման ալիքը չի շրջանցում ինչպես հերոսների ներքին և արտաքին իրականությունները, այնպես էլ այդ իրականության տարբեր խտացումները, այդ թվում և տարածական: Թե´ մաթևոսյանական, թե´ գրիգորյանական գյուղը` որպես լքվող քրոնոտոպ, աստիճանաբար քայքայվում է` առաջացնելով քայքայվող ձևերի շղթայական ռեակցիա` տուն-ընտանիք-տոհմ: Այս տեսնակյունից կենսունակություն են ձեռք բերում անաղարտ սկզբին մոտեցնող վերադարձի (վերադարձի հերոս) և գենային ցիկլայնության գաղափարները:

5.    Երազ, հիշողություն
   Երազի և հիշողության հաճախակի ներթափանցումը տեքստի սահմաններից ներս պայմանավորված էր մոդեռնիստական շրջանի հայտնի փիլիսոփայական-հոգեվերլուծական դիտարկումներով: Անուղղակի կամ կանխորոշված նույնականությունը վկայում է հեղինակային գործի ընդգծված արդիականության և հեղինակի՝ իրականությունը համարժեք ընկալելու և գնահատելու մասին: Վիպակներում և վեպում ներկայացված երազները և հիշողությունները` հարուցված հոտով (օծանելիք, լավաշի բույր ևն) ոչ միայն հավելյալ տեղեկատվության աղբյուր են, այլև այլընտրանքային տարածության կրողներ, որոնք իրականության հետ ձուլվում, հատվում են աննկատ` ստեղծելով միևնույն չափումներով ընկալվող ժամանակ:
  Այսպիսով, ամփոփելով պետք է նշել՝ գրական գործընթացը ձևակերպող ժամանակատարածային խտացումները՝ գրական ստեղծագործությունները, տվյալ ժամանակի մեջ և դրանից դուրս գնահատելու, դրանց ստեղծման և գոյության անհրաժեշտությունը արժևորելու (հետևաբար և հեղինակային ինքնարտահայտման ընդգրկումը, ինքնաիրացման ծավալումը կարևորելու), դրանցում առկա ճյուղավորվող և ենթաճյուղավորվող, տեղայնացվող կամ արտատեղայնացվող, շարունակվող կամ ընդհատվող, զուգահեռվող և հակասող ձևային կերպերը, գաղափարակիր տեսությունները, վերարտադրվող օրինաչափությունները դիտարկելու համար երբեմն պետք է այդ նույն գրական երկերը դիտարկել ընդունված տրամաբանությանը հակառակ, այսինքն՝ ոչ ըստ ժամանակային աճման կամ նվազման աստիճանականության, այլ ընթացքի, զարգացման մեջ: Այս տեսանկյունից կարող ենք փաստել՝ Վահագն Գրիգորյանի ուսումնասիրված շրջանի գործերը, անկախ ոչ միանշանակ ընդունելությունից, ժամանակի գրական ուղղությունների թելադրած անհամատեղելի գաղափարների և ձևերի փոխպայմանավորման և փոխշարունակականության ներդաշնակ համադրումն են, որոնց այդօրինակ առկայությունը միանշանակ արդարացնում է ավելի ուշ ստեղծված և նշված սկզբունքների (գաղափար և ձև) համապատասխանության, համատեղելիության դիտանկյունից հստակեցված երկերի գոյությունը՝ միևնույն ժամանակ արդարացվելով վերջիններիս գոյությամբ:
    Համապատասխան աշխատանքի առանցքային նպատակն է 20-րդ դարի 60-70-ական թվականների hամաշխարհային գրականության և նույն ժամանակաշրջանի հայ գրական իրականության զուգահեռում ներկայացնել վերջինիս զարգացման միտումները և առանձնահատկությունները՝ տեղայնացվելով Վահագն Գրիգորյանի 70-ական թվականների մի քանի արձակ գործերի («Տեղատվություն» (1976), «Թագավորի փոքրիկ որդին» (1974), «Կարմիր ձյունը» (1974)) ուսումնասիրության շրջանակներում:
_____________________
[1] Այստեղ և հաջորդիվ՝ նշված հեղինակների երկերի միջև անցկացվող զուգահեռները պայմանավորված են տվյալ երկերի համեմատվող գաղափարների, դիտարկումների ևն նույնականությամբ: 
[2] «Սև կեռնեխին նայելու 13 եղանակ»-ը ամերիկյան գրող Ու. Սթիվենսի հայտնի ստեղծագործությունն է:
Դիտումներ: 2303