Joomla модули на http://joomla3x.ru и компоненты.

«ԵՐԲ ՆԱՅՈՒՄ ԵՄ ՔՈ ԲԹԱՄԻՏ ԴԵՄՔԻՆ...»

Ստեղծվել է՝ Շաբաթ, 02 Նոյեմբեր 2013 Հեղինակ՝ cultural
     (Չարենցի անտիպ էպիգրամները բնագրագիտական
տեսանկյունից)
 
    Առանձնահատուկ ճակատագիր են ունեցել չարենցյան էպիգրամները՝ թե՛ ձեռագրերի պահպանման, թե՛ դրանց հետագա հրատարակության և հետազոտության առումներով: Անահիտ Չարենցի պատրաստած «Անտիպ և չհավաքված երկերում» (Ե., 1983) ժամանակաշրջանի պահանջների թելադրանքով տեղ չեն գտել այդ ժանրի տասնյակ գործեր, հատկապես նրանք, որոնցում երգիծական սուր բնորոշումներ են տրվում 20-30-ական թվականների պետական-քաղաքական հայտնի գործիչներին և գրողներին:
    Դարձյալ ժամանակի թելադրանքով չարենցյան էպիգրամների ամենից «վտանգավոր» մասը հանրությանը հայտնի դարձավ 1980-ական թթ. վերջին և 90-ական թվականներին: Գրաքննության մեղմացմամբ պայմանավորված այդ գործողության գլխավոր իրագործողը վերստին Դ. Գասպարյանն էր: Զարմանալի է, սակայն, որ սովորաբար ձեռքն ընկած ամեն ինչ որպես նորահայտ ու անտիպ հրապարակելով՝ նա ասպարեզ չի բերել իրապես անտիպ, անհայտ մի շարք էպիգրամներ: Մասնավորապես, նախապատրաստող հրապարակումներում  և «Նորահայտ էջեր» գրքում (Ե., 1996) տեղ չի տրվել Չարենցի ամենից սուր և տպավորիչ մի էպիգրամի, որ սկսվում է «Երկու ղեկավար մենք ունենք» տողով: Որքան մեզ հայտնի է, այն երբեք չի տպագրվել նաև հետագայում:
    Էպիգրամի ինքնագիրը պահվում է գրականության և արվեստի թանգարանում (Չարենցի ֆոնդ, թիվ 14): Բաղկացած է վեց տողից և թվագրված է «1935. IV. 10»:
    Էպիգրամը, որ վերաբերում է Խորհրդային Հայաստանի այդ օրերի երկու բարձրաստիճան պաշտոնյաների, մեջբերենք ամբողջությամբ.
 
                                             Երկու ղեկավար մենք ունենք,
                                             Երկուսն էլ– վանեցիներ...
                                             Երկուսի էլ կանայք–
                                             Իսրայելացիներ...
                                             Կարո՞ղ է վեհ մի բան
                                             Այս դաշինքը ծնել...
 
    Չարենցը ակնհայտորեն նկատի ունի Աղասի Խանջյանին և Լևոն Արիսյանին (ի դեպ, համապատասխան տետրում այս էպիգրամը դրված է Արիսյանի կնոջը վերաբերող ««Նրա» կնոջը» էպիգրամից անմիջապես հետո):
    Նկատի ունենալով Աղասի Խանջյան - Եղիշե Չարենց բազմաբարդ հարաբերությունների էական դերը Չարենցի անձնական և ստեղծագործական ճակատագրում, ինչպես նաև Լևոն Արիսյանի վճռորոշ մասնակցությունը «Գիրք ճանապարհի» ժողովածուի արգելման գործում (վերջինիս արտահայտությունն են նրան պսակազերծող մի ամբողջ շարք էպիգրամներ)՝ չարենցագիտությունը պետք է որ չանտեսեր իմաստային և գեղարվեստական առումներով բավական ինքնատիպ այս գրվածքը: Մանավանդ որ այն զետեղված է չարենցյան թերևս ամենահայտնի ձեռագիր հավաքածուի մեջ՝ «Բանաստեղծությունների տետրակ» հեղինակային անվանումով սևակազմ նշանավոր մատյանում, որից բազմաթիվ գործեր, այդ թվում էպիգրամներ են տպագրվել թե՛ «Անտիպ և չհավաքված երկերում», թե՛ «Նորահայտ էջերում»: Այսինքն՝ անծանոթ կամ անհայտ մնալու, չնկատվելու գործոնը գրեթե բացառված է:
    Զարմանալին այն է, որ չարենցագետը իսկապես էլ ծանոթ է «Երկու ղեկավար մենք ունենք» էպիգրամին և անգամ վկայակոչում է այն, միայն թե ոչ մամուլում, ապա և «Ողբերգական Չարենցը» գրքում լույս տեսած «Խոսքն իբրև զենք կամ էպիգրամների անվրեպ կրակահերթ» ուսումնասիրության մեջ (հմմտ Դ. Գասպարյան, Ողբերգական Չարենցը, Ե., «Նաիրի», 1990, էջ 166-186), այլ դրանից մի քանի տարի հետո լույս տեսած մեկ այլ աշխատանքում: Այդտեղ անտիպ էպիգրամը արդեն հիշատակվում և մեկնաբանվում է խիստ որոշակիորեն. «Չարենցի և Խանջյանի հարաբերությունների վատթարացման վկայությունն են «Մեր նոր ճորտերին» բանաստեղծությունը և «Երկու ղեկավար մենք ունենք» էպիգրամը... Իսկ «երկու ղեկավար» ասելով՝ Չարենցը նկատի ուներ Խանջյանին և Կենտկոմի ագիտպրոպ բաժնի վարիչ Լևոն Արիսյանին, որոնց երկուսի կանայք էլ, ինչպես գրում է Չարենցը, «իսրայելացիներ էին»: «Կարո՞ղ է վեհ մի բան Այս դաշինքը ծնել», երգիծաբար հարցնում է նա նշված էպիգրամում» (Դ. Գասպարյան, Փակ դռների գաղտնիքը, Ե., «Ապոլլոն», 1994, էջ 13-14): Փաստորեն այստեղ մեջբերվում է նաև էպիգրամի վերջնամասը, այլև հղում է տրվում ԳԱԹ համապատասխան ֆոնդին: Այսինքն՝ եթե ոչ ավելի շուտ,  1994-ին արդեն չարենցագետը ստուգապես ծանոթ է էպիգրամի գոյությանն ու բնագրին:
    Առավել տարօրինակն այն է սակայն, որ նա այն չի զետեղել անգամ երկու տարի հետո տպագրված «Նորահայտ էջեր» գրքում: Եթե պատճառը լիներ թյուրիմացությունը կամ անուշադրությունը, այն կարող էր տեղ գտնել, ասենք, 2012 թ. «Գիրք մնացորդաց»-ում, որ նույնպես տեղի չի ունեցել:
    Հավանական պատճառը պետք է փնտրել բովանդակային իրողությունների մեջ: Որքան էլ արտառոց թվա, հոգեբանորեն կաշկանդիչ դեր կարող էր խաղալ էպիգրամի չորս հերոսների ծագումնաբանության չարենցյան սարկաստիկ մեկնաբանությունը: Կանանց՝ հրեուհի լինելու փաստը՝ գոնե այնքանով, որ հրեուհի էր նաև «Նորահայտ էջերի» հրապարակման շրջանի հայաստանյան գլխավոր ղեկավարի կինը: Բայց ամենայն հավանականությամբ վճռորոշը եղել է Հայաստանի երկու գլխավոր ղեկավարների՝ վանեցի լինելու և դրա անհեռանկարային բնույթի մասին չարենցյան թափանցիկ ակնարկը: Այս անգամ զուգադիպությունը ավելի մերձավոր է, քանի որ ծագումով վանեցի է նաև ինքը՝ անտիպների մասնագետ չարենցագետը: Մտածելու բան է, որ «Փակ դռների գաղտնիքը» գրքի վերոբերյալ դիտարկման մեջ ոչ մի անդրադարձ կամ հիշատակում չկա էպիգրամի միայն մեկ տողի մասին՝ «Երկուսն էլ– վանեցիներ...»: Ավելորդ չէ համեմատության կարգով նկատել, որ Արիսյանի կնոջը ծաղրող ««Նրա» կնոջը» էպիգրամի առաջին տողը՝ «Դո՛ւստր Իսրայելի և կի՛ն վանեցու», «Ողբերգական Չարենցը» գրքում տպագրված է առանց «և կի՛ն վանեցու» արտահայտության (էջ 184): Ի դեպ, էպիգրամն այդտեղ մեջբերված է ամբողջությամբ (զեղչված միակ կիսատողը հասկանալիորեն վերականգնված է «Նորահայտ էջեր» գրքում):
    Եղիշե Չարենցն ունի նաև ուրիշ անտիպ էպիգրամներ: Այդպիսի մի քանի գործ առկա է դարձյալ ԳԱԹ Չարենցի ֆոնդում, այս անգամ արդեն գերազանցապես էպիգրամներ ամփոփող 28-րդ թղթածրարում: Բացի այն, որ այդտեղ կան արդեն տպագրված էպիգրամների տարբերակներ, սևագիր տողեր և նշումներ, պահպանվել են նաև մի քանի չջնջված և ընթեռնելի հատվածներ: Եվ քանի որ այս թղթապանակից այլ գործեր տպագրվել են, անտիպ մնացածների անտեսումը գերազանցապես կարելի է բացատրել անմշակ ու հատվածական բնույթով, մասամբ՝ նաև հիշատակվող անուններով: Մասնավորապես դժվարությամբ կարդացվում է Գուրգեն Մահարու անունը, իսկ չջնջված և դյուրընթեռնելի հատվածներում՝ նաև Ստեփան Զորյանի և Սիմոն Հակոբյանի անուն-ազգանունները: Այս անունները հետաքրքրական են գոնե այնքանով, որ հիշյալ դեմքերը հայտնի չեն որպես չարենցյան էպիգրամների հերոսներ:
    Ահա 1936 թ. գրված էպիգրամներից մեկը, որ կրում է գրական պայքարով և ժանրով պայմանավորված ակնհայտ չափազանցությունների դրոշմը.
 
                                             Եվ մի՛շտ գովե՛րգ արյան՝
                                             Մեր Նայիրին Զարյան...
                                             Եվ Ստեփա՛ն Զորյան,
                                             Եվ Հակոբյան Սիմոն–
                                             Երկու՝ վաղո՛ւց քամած՝
                                             Դաշնակցական լիմոն...
 
    Իրապես անհայտ մնացած նման գործերի կողքին 28-րդ թղթածրարում հավաքված են նաև արդեն տպագրված էպիգրամների բնագրային տարբերակներ: Շատ են հատկապես Վ. Նորենցին, Վ. Ալազանին և նրա կնոջը՝ Մարոյին հասցեագրված գործերի վարիացիաները: Օրինակ՝ «Նորահայտ էջեր» գրքում զետեղվել է հետևյալ էպիգրամը.
                                              
                                                Հելիկոնում հայկազյան
                                                Այսօր փորսող քնարով
                                                Պովետ է այրն Ալազան–
                                                Եվ դիցուհի է Մարոն: (158)

    Ահա և ակնհայտ տարբերություններ ունեցող անտիպ տարբերակը.
                                        
                                                Վայ քեզ, Պառնաս սրբազան,
                                                Ուր պոետ է քնարող
                                                Մի ողբացյալ Ալազան
                                                Եվ դիցուհի է Մարոն...
 
    Ի դեպ, դարձյալ «Հելիկոնում հայկազյան» սկզբնատողով, բայց բավական տարբեր շարունակությամբ մի տարբերակ էլ անտեսված է մնացել հենց «Սև տետրում», որտեղից հիմնականում վերցված են «Անտիպ և չհավաքված երկերի», ապա և «Նորահայտ էջերի» էպիգրամների բնագրերը:
    Ուշագրավ է, որ չտպագրելով իրապես անտիպ և անհայտ էպիգրամները (կամ տարբերակները), Դ. Գասպարյանը հաճախ որպես իր ձեռքով կատարված առաջին հրապարակում է ներկայացնում գործեր, որ տարիներ, անգամ տասնամյակներ ի վեր հայտնի են ընթերցողներին և չարենցագետներին: Այդպիսին է, օրինակ, «Վարք սրբոց (Հ. Գ. Ք.)» էպիգրամը (143): Գասպարյանի հրապարակումներից մոտ քսան տարի առաջ այդ բնագրի ութ տողերից առաջին վեցը արձակ շարադրանքով մեջբերել է գրականագետ Գարեգին Հովսեփյանը «Չարենցի պոեզիան» գրքում (Ե., 1969, էջ 408): Հայկ Գյուլիքևխյանին ծաղրող այս էպիգրամը 1970-ական թթ. հրապարակվել է ևս երկու անգամ: Դարձյալ առաջին վեց տողերը, բայց արդեն չափածո, ԳԱԹ Չարենցի ֆոնդը հղելով՝ իր հայտնի մենագրության երկրորդ հատորում մեջբերել է Սուրեն Աղաբաբյանը (Եղիշե Չարենց, գիրք 2, Ե., ՀՍՍՀ ԳԱ հրատ., 1977, էջ 175): Նույնը երկու տարի անց «Եղիշե Չարենցը և հայ հին գրականությունը» հոդվածում մեջբերել է գրականագետ Մայիս Ավդալբեկյանը (Չարենցյան ընթերցումներ, գիրք 4, Ե., Երևանի համալսարանի հրատ., 1979, էջ 257), իսկ 80-ական թթ. կեսին՝ սփյուռքահայ պարբերականներից մեկը («Բագին», 1985, թիվ 2, էջ 41):
    Բացի այդ՝ Չարենցի արխիվի հիշյալ տեղում (ԳԱԹ, Չֆ, թիվ 28) պահվում է այս էպիգրամի մի տարբերակը՝ միայն «Հ. Գ. Ք.» վերնագրով: «Սև տետրի» ինքնագրի՝ «Նորահայտ էջեր» գրքում տպագրվածի համեմատ այդ տարբերակի վերջին տողն ունի բնագրային տարբերություն, որ նշված չէ գրքում.
 
                                       Նա տուրք է տալիս սրբոյն Օնանին:– (ՆԷ, 143)
                                      
                                       Նա տուրք է տալիս քեռի Օնանին: (ԳԱԹ, Չֆ, թիվ 28)
 
    Սակայն Չարենցի անտիպ էպիգրամների հրատարակության արդի փուլը հատկանշվում է հատկապես բնագրի սխալ վերծանումներով, բառերի և արտահայտությունների աղավաղումներով, որոնցով դարձյալ «փայլում է» «Նորահայտ էջեր» գիրքը:
    Երբեմն սխալ են վերծանված անգամ բնագրի ամենաերևացող մասերը՝ վերնագրերը: Այսպես՝ Արիսյանին վերաբերող ծավալուն էպիգրամի վերնագրում «հերոս» բառը առնված է չակերտների մեջ՝ ««Հերոս» Լևոնին»: «Նորահայտ էջերում» Չարենցի դրած չակերտները հանվել են՝ «Հերոս Լևոնին» (156), որի հետևանքով վերացել է բառին տրված հեգնական-ժխտական նշանակությունը:
    Էպիգրամը այդ և բառային ու կետադրական ուրիշ սխալներով փոխանցվել է 1997 թ. լույս տեսած «Ե. Չարենց, Ընտիր երկեր» հոբելյանական ժողովածուի մեջ (էջ 137):
     Գրքի հաջորդ՝ 157-րդ էջում տպագրվել է դարձյալ Լ. Արիսյանին հասցեագրված մի ուրիշ էպիգրամ, որի առաջին տող-վերնագիրն է «Նույնիսկ ահա՛, այս կրիային»: Առաջին բառը անհարիր է բնագրին, որովհետև իրականում Չարենցը գրել է ուրիշ բառ՝ «Նայեցեք»: Այսինքն՝ էպիգրամի ճիշտ վերնագիրն է «Նայեցեք ահա՛ այս կրիային» (զարմանալի է, բայց վերջինս ճիշտ է տպագրված «Ողբերգական Չարենցը» գրքում):
    Որպես ընդհանուր կարգի բնագրագիտական դիտողություն՝ նկատենք նաև հետևյալը: Չարենցի էպիգրամների՝ «Սև տետրում» պահպանված շարքը «Նորահայտ էջեր» գրքում ներկայացված է «Դիֆիրամբներ և էպիգրամներ» խորագրի ներքո: Քանի որ վերնագիրը հեղինակային բնագրի անփոփոխելի հիմնական բաղադրիչ է, ասենք, որ Չարենցը չունի «Դիֆիրամբներ և էպիգրամներ» վերնագիր: Վկայակոչված ինքնագրում շարքի ընդհանուր վերնագիրն է՝ «Էպիգրամներ և սատիրական բանաստեղծություններ»: Հարկ է ճշտել նաև, որ տպագրվածի համեմատ ինքնագրում տարբեր է նաև շարքը կազմող գործերի հաջորդականությունը, որը հեղինակի կամքն է և իբրև այդպիսին՝ պետք է ընկած լինի գալիք գիտական հրատարակությունների հիմքում:
    Իսկ բառային խեղաթյուրումները, որ քանակ են կազմում նաև բանատողերում, առավել տարօրինակ են, քանի որ 14-րդ թվահամարով պահվող «Սև տետրի» գործերը չարենցյան ձեռագրերի մեջ առանձնանում են իրենց հստակությամբ: Բառային, նաև ուղղագրական և կետադրական խախտումները առհասարակ զանցանք են բնագրագիտության մեջ, բայց դրանք կրկնակի վտանգավոր են անձնային, բարոյական, քաղաքական բնույթի սուր գործերում: Իսկ էպիգրամներն անտարակույս այդպիսին են:
    Աղավաղումներով են տպագրվել գրական հակառակորդների դեմ ուղղված չարենցյան էպիգրամները: Հարություն Մկրտչյանին «ձոնված» «Քսպեին» էպիգրամի առաջին՝ «Թեմա» տարբերակում կա այս տողը.
                                          
                                         Իբրև մեծ պատիվ՝ քեզ բնությունից տրված է լեզու– (ՆԷ, 145)
 
    Ինքնագրում մեր կողմից ընդգծված բառի փոխարեն առկա է «պարգև» բառը:
   Նույն էպիգրամի երկրորդ՝ «Վարիանտ I» տարբերակի «Լիզի՛ր, սիրելի՛ս, քանի փոքր ես դու՝ շաքար ու կոնֆետ» տողը ձեռագրում մեկ այլ բառով է.
 
                                           Լիզի՛ր, սիրելի՛ս, քանի փոքր ես դեռ, շաքար ու կանֆետ...
 
  Ի դեպ, այս էպիգրամը նույն սխալներով է տպագրվել չարենցյան հետագա հրատարակություններում, մասնավորապես 1997 թվականի «Ընտիր երկերում» (էջ 133):
    «Էքսպրոմտ» («Նորահայտ էջեր», էջ 147) էպիգրամն ունի թվագրում՝ «1929», որը գրքում բացակայում է: Բացի այդ՝ ինքնագիրը ջնջված է և գրքում պետք է առնվեր ուղիղ փակագծերի մեջ՝ []:
    Նույն էջին տպագրված «(Հ. Պ.)» էպիգրամն ինքնագրում ունի վերնագիր՝ «Համառոտ բնութագիր»: «Սև տետրում» սրան հաջորդում է նույն վերնագրով մեկ այլ էպիգրամ, որը տպագրվել է ՆԷ-ի նախորդ՝ 146-րդ էջում և, ինչպես ցույց է տալիս գրքի «Բովանդակությունը», դիտվել իբրև էպիգրամների մի ամբողջ շարքի ընդհանուր վերնագիր: «Համառոտ բնութագիրը» որպես շարքի խորագիր է ներկայացված նաև ծանոթագրության մեջ («Այս շարքի հերոսները...»):
    Իրականում Չարենցը նման վերնագրով շարք չունի: Համանուն երկու էպիգրամների վերնագրերը գրված են նույնակերպ ձեռագրով՝ նույն էջի ներքևի մասում: «Համառոտ բնութագիր» առանձին վերնագրերով երկու էպիգրամները, չգիտես ինչու, տեղ են գտել նաև չհրատարակված գործեր ամփոփելու կոչված «Գիրք մնացորդաց» հատորում, բայց, բարեբախտաբար, ճիշտ վերնագրումով (118-119):
    Ջնջված է, բայց առանց անհրաժեշտ փակագծերի է տպագրվել նաև «Ուզում եմ հավատալ» («Նորահայտ էջեր», էջ 149) էպիգրամի ինքնագիրը: Տետրում դրան նախորդում է մեկ այլ, չջնջված տարբերակ, որի գոյության մասին գրքում չի հիշատակվում: Ընդ որում՝ չջնջված տարբերակը տպագրվածի համեմատ ունի բնագրային ակնհայտ տարբերություններ.
 
                                           Որ կարծես և՛ կա, և՛ չկա,–
                                           Որ ժողկոմ է Թաթոսը, Արսենը (ՆԷ, 149)
 
                                           Որը կա կարծես և չկա,
                                           Որ պրեմյեր է Թաթոսը, Արսենը (ԳԱԹ, Չֆ, թիվ 14)
    
    «Ուզում եմ հավատալ» էպիգրամի տարեթիվը ինքնագրում նշված է ոչ թե «1930», ինչպես գրքում է, այլ «930» ձևով:
    Թվագրմանն առնչվող սխալները նույնպես, երևում է, հաճախադեպ են: Այսպես՝ հեղինակային թվագրում ունեն, բայց «Նորահայտ էջեր» գրքում առանց թվագրման են տպագրվել «Եթե հասկանար գեթ ի՛նքը ՑեԿան» և «Որտեղի՞ց եկավ և ո՞նց ընկավ» էպիգրամները, որոնք ձեռագրում ունեն նույն թվագրումը՝ «1933. XI. 30»: Իսկ ահա վերը դիտարկված «Նայեցեք ահա՛ այս կրիային» էպիգրամի վերջում առկա է 1935-1936 հեղինակային թվագրումը, որը կազմողը անհասկանալիորեն վերցրել է սուրանկյուն փակագծերի մեջ՝ <1935-1936 >: Բացի այդ՝ Չարենցը էպիգրամից անմիջապես հետո դրել է գրության ժամանակը մատնանշող ծանոթագրություն և իր ստորագրությունը, որոնք բաց են թողնված գիտական հրատարակության մեջ. ՙ(Միութենական գրողների համագումարի նախօրեին) Ե. Չարենց»:
    Աղավաղումներն ու անփութությունները որոշ դեպքերում հանգեցնում են իմաստային զավեշտների: Այդ առումով «փայլում է» հատկապես սկզբնատառերով վերնագրված «Ա. Գ.» էպիգրամի հրապարակումը «Նորահայտ էջերում» (էջ 150):
     «Բանաստեղծությունների տետրակում» Չարենցը գրել է.
                                         
                                            Դու պիտի, ընկեր,
                                            Խուժան լինեիր,
                                            Կյանքը սակայն քեզ
                                            Շինեց ահա ի՞նչ: (ԳԱԹ, Չֆ, թիվ 14)
 
     Այս դեպքում արդեն փոքր զանցանք է թվում այն, որ տետրում ջնջված բնագիրը գրքում տեղ է գտել առանց ուղղանկյուն փակագծերի, իսկ «1931» հեղինակային հստակ թվագրումը առնված է սուրանկյուն ավելորդ փակագծերի մեջ: Բանն այն է, որ հենց բնագիրը տպագրված է ահավոր սխալներով, որոնք կամայական վերծանման հետևանք են: Երրորդ տողում մեր ընդգծած «սակայն» բառը դարձել է «առանց», իսկ վերջին տողի առաջին բառը չարենցագետն ընկալել է որպես անպարկեշտ արտահայտություն և կրճատել: Այնինչ այդ բառը ինքնագրում միանշանակ ձևով ունի «դարձրեց» իմաստը և ոչ թե ցույց է տալիս սեռական գործողություն, այն էլ՝ ուղղված առաջին դեմքին: Էպիգրամի վերջին՝ Չարենցի գրած «ի՞նչ» բառը տպագրվել է որպես անձնական դերանուն՝ «ինձ»: Արդյունքում չարենցյան խորիմաստ էպիգրամը Դ. Գասպարյանի ձեռքով վերածվել է այսպիսի զավեշտի.
 
                                            Դու պիտի, ընկեր,
                                            Խուժան լինեիր,
                                            Կյանքը առանց քեզ
                                            Շ <...> եց ահա ինձ:
 
    Բնագրագիտական նման «գլուխգործոցի» հետ կարող է մրցել թերևս միայն Նաիրի Զարյանին հասցեագրված և նրա անուն-ազգանվան սկզբնատառերով վերնագրված «Ն. Զ.» էպիգրամը: «Նորահայտ էջեր» գրքի էպիգրամային բաժնի հենց առաջին՝ 141-րդ էջում այն տպագրված է այսպես.
 
                                          Երբ նայում եմ քո բթամիտ դեմքին
                                          Եվ կարդում հետո երգերս գրած–
                                          Ինձ պարզ է դառնում, թե ինչո՞ւ նրանք
                                          Գրավել են... քի՛չ:–
 
    Եթե այս գեղարվեստական հղացումը վերածենք սովորական լեզվի ու հավատանք տպագրված բնագրին, կստացվի հետևյալ արտառոց պատկերը: Երբ Չարենցը նայում է Նաիրի Զարյանի բթամիտ դեմքին, հետո կարդում իր՝ Չարենցի երգերը, հասկանում է, թե ինչու նրանք՝ Չարենցի երգերը, քիչ են գրավում: Անհեթեթությունը կատարյալ կլիներ, եթե օգնության չհասներ ճշմարտությունը:
    Խնդրո առարկա «Ն. Զ.» էպիգրամը մի տեսակ փորձաքար է կամ հանգույց, որտեղ ի մի են հավաքվում չարենցյան անտիպ էպիգրամներին (և առհասարակ անտիպներին) շարունակաբար պատուհասող բնագրագիտական աղետները:
    Նախ վերհիշենք, որ «Ն. Զ.» վերնագրված երկու էպիգրամներով է բացվում «Նորահայտ էջեր» գրքի համապատասխան՝ «Դիֆիրամբներ և էպիգրամներ» բաժինը: Վերջինիս վերաբերող ծանոթագրությունների հենց սկզբում Դ. Գասպարյանը գրում է. «Ինքնագրերը պահվում են ԳԱԹ, Չֆ, թիվ 14, այսպես կոչված «Սև տետրում»:
    Առաջին անգամ հրապարակել է Դ. Գասպարյանը» (454):
    Հղում է արվում «Երեկոյան Երևան» թերթի 1988 թ. մի համարին և «Ողբերգական Չարենցը» գրքին, որոնց մեջ տեղ է գտել  «Խոսքն իբրև զենք կամ էպիգրամների անվրեպ կրակահերթ» հրապարակումը: Բայց, ինչպես տասնյակ այլ դեպքերում, Գասպարյանը չարաչար սխալվում է:
    «Երբ նայում եմ քո բթամիտ դեմքին» սկզբնատողով «Ն. Զ.» էպիգրամը առաջին անգամ տպագրվել է հեռավոր 1969 թվականին, հայտնի գրագետ Պողոս Սնապյանի հեղինակած համանուն բանասիրական «նշմարի» մեջ: Այդ ժամանակ հայրենիքում լույս էր տեսել «նորոգ հանգուցյալ» Նաիրի Զարյանի «Զրույց մեռած բանաստեղծի հետ» բանաստեղծությունը: Հակաճառության ոգով շարադրված անդրադարձում «Բագին» հանդեսի մեկնաբանը մերժում է ինքնարդարացման զարյանական ճիգը՝ հավելելով հետևյալը. «Վստահելի չէ նույնպես Զարյանի մեջ «ոսկի» տեսնելու Չարենցին վերագրված բուխ տրամադրությունը: Զարյանի պարագային երկընտրանքի առջև չէ գտնված Չարենց, լավը վատեն անջատելու բնավ փորձ չէ ըրած, առհասարակ քիչ բան գտած է անոր մեջ և այդ «քիչը» արտահայտած է քիչ բառերով, հետևյալ քառյակին մեջ.
 
                                                                Ն. Զ.
 
                                          Երբ նայում եմ քո բթամիտ դեմքին
                                          Եվ կարդում հետո երգերդ գրած–
                                          Ինձ պարզ են դառնում, թե ինչո՞ւ նրանք
                                          Գրավիչ  են... քի՛չ:» («Բագին», Բեյրութ, 1969, թիվ 9, էջ 76-77)
 
    Երկրորդ անգամ, արդեն «Անտիպ և չհավաքված երկերին»  նվիրված նշմարների և հարցադրումների շրջանակում, էպիգրամը տպագրվել է նույն ամսագրում (ՙԲագին», Բեյրութ, 1985, թիվ 2, էջ 42):
    Դժվար չէ նկատել, որ երկրորդ և չորրորդ տողերի ընդգծված բառերը էապես տարբեր են «Նորահայտ էջերի» կարծեցյալ գիտական բնագրից: Ապշելու բան է, բայց «Բագինի» զույգ հրապարակումները, որ արվել են, ի դեպ, Հայաստանից գնացած մի զբոսաշրջիկի նոթատետրի հիման վրա, անհամեմատ մոտ են ինքնագրին, քան ինքնագրի հիման վրա պատրաստված «գիտական» տեքստը: Միայն թե, ի տարբերություն ինքնագրի, դրանցում 2-4 տողերը սկսվում են մեծատառերով, իսկ երրորդում առկա է օժանդակ բայի թվի տարբերություն («ինձ պարզ է դառնում» նախադասությունը տպագրված է «Ինձ պարզ են դառնում» ձևով): Ամենակարևորն այն է, որ ընդամենը մեկ հոդի և մեկ ածանցի ճիշտ վերարտադրությամբ վերոհիշյալ չարենցյան գաղափարը ընկալվում է խիստ բնական ձևով. նայելով Զարյանի բթամիտ դեմքին և հետո կարդալով ոչ թե իր, այլ նրա գործերը («երգերդ»), Չարենցը հասկանում է, թե ինչու նրանք՝ Զարյանի երգերը քիչ «գրավիչ» են: Այսինքն՝ վերանում է նաև «գիտական» հրատարակության «Գրավել են» արտահայտության հարուցած շփոթը:
    Նկատի ունենալով էպիգրամի ժանրի խարդավալից-ինտրիգային բնույթը, Եղիշե Չարենց-Նաիրի Զարյան հարաբերությունների բազմաբարդ շերտերը և բնագրագիտության տարրական պահանջները՝ այսուհետև թե՛ գիտական, թե՛ հանրամատչելի հրատարակություններում խնդրահարույց էպիգրամը պետք է տպագրել այնպես, ինչպես այն գրել է հեղինակը.
 
                                                                    Ն. Զ.
 
                                                Երբ նայում եմ քո բթամիտ դեմքին
                                                և կարդում հետո երգերդ գրած–
                                                ինձ պարզ է դառնում, թե ինչո՞ւ նրանք
                                                գրավիչ  են... քի՛չ:–                                                               
                                             
ՍԵՅՐԱՆ ԳՐԻԳՈՐՅԱՆ

Դիտումներ: 9249